Trzej królowie jadą…

Trzej Królowie jadą z królewską paradą,
Z dalekiej krainy do Dzieciny;
Wiozą mirrę z Saby, kadzidło z Araby,
Złoto od Mongoła, dań dla Króla.

Tak brzmią pierwsze słowa tradycyjnej polskiej pastorałki, spopularyzowanej przed laty w licznych jasełkach, także w „Betleem Polskim" Lucjana Rydla. 6 stycznia w chrześcijańskiej tradycji polskiej, ale nie tylko, obchodzone jest święto Objawienia Pańskiego, zwane potocznie świętem Trzech Króli.

Pokłon Mędrców

Święto odwołuje się do opisu pokłonu Mędrców (astrologów, magów), który znajduje się w Ewangelii według św. Mateusza. Opisani tam „cudzoziemcy", wiedzeni Gwiazdą Betlejemską, wyruszyli w drogę do Betlejem, aby złożyć pokłon i dary narodzonemu królowi żydowskiemu.

Mędrcy według ewangelii weszli do domu, w którym przebywali Maria i Józef z Jezusem, ofiarowali mu mirrę, złoto i kadzidło (mirra była wówczas w cenie złota; tę aromatyczną żywicę z rzadkich drzew palili w swoich pałacach jedynie najzamożniejsi ludzie). Otrzymawszy podczas snu wskazówkę, aby nie wracali do Heroda, pielgrzymi wyruszyli z powrotem do swych krajów inną drogą.

Objawienie Pańskie

Objawienie Pańskie (z greckiego Epifania - objawienie, ukazanie się) jest chrześcijańską uroczystością mająca uczcić objawienie się Boga człowiekowi, obecność Boga w historii człowieka, a także uzdolnienie człowieka do rozumowego poznania Boga. Symbolami święta jest przede wszystkim historia opisana w Ewangelii Mateusza, według której Mędrcy ze Wschodu przybyli do Betlejem, aby oddać pokłon Jezusowi, ale też chrzest Chrystusa w Jordanie oraz cud przemienienia wody w wino w Kanie Galilejskiej. W Kościele rzymskokatolickim Objawienie Pańskie jest świętem nakazanym.

Tradycja chrześcijańska widzi w opisanym zdarzeniu obraz świata pogan zwracających się do Izraela po światło zbawienia. Magowie-mędrcy ze wschodu uosabiają wyznawców sąsiednich religii, którzy szukają i przyjmują Dobrą Nowinę.

Symbolika pokłonu

Według chrześcijan Objawienie Pańskie ma swoją symbolikę: jest pokłonem zarówno części świata pogan, jak i ludzi z różnych warstw społecznych oraz narodowych w ogóle – stąd dużo późniejsze przedstawienie Mędrców (Magów), jako trzech osób, z których jedna jest ciemnoskóra, druga młoda, a trzecia stara, przed Bogiem Wcielonym.

Wśród takiej rodziny ludzkiej narodził się Chrystus ze swą zbawczą misją, a ona w swych przedstawicielach przybyła z różnych stron, aby złożyć mu hołd. Dlatego w tradycji chrześcijańskiej jeden z mędrców jest ciemnoskóry (od XIV wieku). Uniwersalność zbawienia, ponad wszelkimi podziałami, zaakcentowana jest poprzez samą nazwę święta i jego wysoką rangę w Kościele powszechnym.

Historia święta

Objawienie Pańskie należy do pierwszych świąt, które ustanowił Kościół. Święto wprowadzono na początku IV wieku na Wschodzie, w Kościele łacińskim święto to zaczęto obchodzić od końca IV wieku jako święto niezależne od Bożego Narodzenia. Później wydzielono też święto Chrztu Pańskiego na pierwszą niedzielę po 6 stycznia, a wspomnienie cudu w Kanie na drugą niedzielę zwykłą w roku.

W związku z tym główną treścią święta w liturgii łacińskiej stał się pokłon Mędrców ze Wschodu, chociaż pozostałe aspekty, a więc Chrzest Chrystusa i wesele w Kanie są także wielokrotnie wspominane w tekstach liturgicznych.

Tradycja i zwyczaje

Ze świętem Trzech Króli związane są pewne tradycje. Należą do nich zwyczaj święcenia tego dnia złota i kadzidła wykształcił się na przełomie wieków XV i XVI wieku. Od XVIII wieku upowszechnił się także zwyczaj święcenia kredy, którą zwyczajowo w święto Trzech Króli na drzwiach wejściowych w wielu domach katolickich pisano litery: C†M†B lub K+M+B oraz datę bieżącego roku. Litery te są skrótem od łacińskiego życzenia Christus Mansionem Benedicat (Niech Chrystus błogosławi temu domowi), choć święty Augustyn tłumaczy je jako Christus Multorum Benefactor (Chrystus dobroczyńcą wielu) albo skrótem imion trzech mędrców przekazanych przez legendę średniowieczną: Kacpra, Melchiora i Baltazara. Znana jest także interpretacja skrótu C†M†B jako pierwszych liter łacińskich nazw trzech zbawczych zdarzeń świętowanych w Epifanię: Cogitum – Matrimonium – Baptisma (łac. Poznanie – Wesele – Chrzest).

Innym zwyczajem jest kolędowanie przy uroczystym obiedzie oraz podawanie po nim ciasta z migdałem. Ten, kto go odnalazł w swoim kawałku, zostawał „królem migdałowym". Znany jest też zwyczaj chodzenia dzieci z gwiazdą, które pukając do domów, otrzymywały rogale, zwane „szczodrakami". Śpiewano przy tym kolędy o Trzech Królach. Przy kościołach stały stragany, sprzedawano kadzidło i kredę.

Dzień ten był również zakończeniem okresu Godów, który rozpoczyna się w pierwszym dniu święta Bożego Narodzenia, a jednocześnie początkiem karnawału. W polskiej tradycji ludowej dzień ten był czasem kolędowania przebierańców, którzy jako Trzej Królowie z towarzyszącymi im innymi postaciami odwiedzali okoliczne domy z życzeniami pomyślności i odtwarzali sceny przybycia do Betlejem.

Orszak Trzech Króli

Coraz silniej odradzająca się tradycją jest Orszak Trzech Króli organizowany w wielu miastach w Polsce w dzień uroczystości Objawienia Pańskiego. Towarzysza mu uliczne jasełka, połączone ze wspólnym kolędowaniem rodziców i dzieci. W warszawskim Orszaku w 2010 r. uczestniczyło ok. 10 tys. osób. Relacja z największego orszaku w Warszawie była transmitowana w 2011 r. na żywo przez TVP1. Orszaki odbywają się także m.in. w Poznaniu, Krakowie, Gdańsku, Bydgoszczy, Toruniu, Szczecinie i Wrocławiu a także w wielu innych mniejszych miejscowościach. Są organizowane oddolnie przez mieszkańców miejscowości, przy patronacie miejscowych biskupów i władz tych miejscowości.

Imiona i profesja Mędrców

Biblia nie wymienia imion ani liczby mędrców. Polskie przekłady biblijne nazywają ich rozmaicie: astrologami pochodzącymi ze Wschodu, mędrcami ze Wschodu. W zachodnim chrześcijaństwie popularnie nazywani są imionami Kasper (Kacper), Melchior i Baltazar według tradycji, jaka narodziła się w średniowieczu.

Najbardziej znana tradycja podająca szczegóły na ich temat pochodzi z ormiańskiej ewangelii apokryficznej, która mówi, że mędrcy ci to trzej królowie, bracia, pochodzący z Persji o imionach Melchior, Kacper i Baltazar. Badacze zauważają jednak, że ma bezpośrednich podstaw, by mędrców uważać za królów, bo ani Pismo Święte, ani najstarsza tradycja osób o takich godnościach w nich nie widziały. Źródłem przypisania im tej godności była prawdopodobnie błędna interpretacja słów jednego z psalmów (Ps 71,10[14]).

Święto Trzech Króli w Polsce

W powojennej Polsce święto było dniem wolnym od pracy do 16 listopada 1960, kiedy to zostało zniesione ustawą Sejmu PRL. Ponownie przywrócono je jako dzień wolny od pracy ustawą wolnego już Sejmu Rzeczpospolitej w 2010 r. 6 stycznia 2011 był pierwszym od 1960 dniem Objawienia Pańskiego wolnym od pracy.

Na świecie

Święto jest również dniem wolnym od pracy między innymi w trzech landach niemieckich (Badenii-Wirtembergii, Bawarii i Saksonii-Anhalt), w Austrii, na Cyprze, w Chorwacji, Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Słowacji, Szwecji, Wenezueli i Włoszech.

Trzej Królowie w sztuce

W zależności od epoki przedstawiano ich jako mędrców ze wschodu („Pokłon Trzech Króli" Rubensa), trzech skromnych wędrowców („Pokłon Trzech Króli" Giotta), ale i jako królów w otoczeniu orszaku i w pełnych przepychu szatach („Pokłon Trzech Króli" Gentile da Fabriano).