Każdy z nas zna to uczucie - robimy coś wbrew sobie, bo tak chce grupa, bo nie chcemy się wyróżniać, bo brakuje nam odwagi, by powiedzieć „nie". Czy można się tego nauczyć? I jak pomóc w tym dziecku?

Czym jest asertywność?

Każdy z nas niejednokrotnie uległ presji i zrobił coś niezgodnego z własnymi przekonaniami. Często są to błahe rzeczy - wyjście do kina, bo wszyscy idą, choć sami nie mamy na to ochoty. Jednak czasem presja grupy bywa tak silna, że robimy to, czego wcześniej nie pochwalaliśmy. W przypadku dzieci i młodzieży może to oznaczać wyśmiewanie, obgadywanie czy obrażanie kogoś - choć młody człowiek wcale tak nie myśli i wyznaje inne zasady wpojone przez rodziców.

Oddziaływanie grupy ma wielką moc: potrafi skłonić nas do przekraczania własnych granic i zapominania o własnych potrzebach. Człowiek jako istota społeczna dąży do przynależności do wspólnoty i zależy mu na relacjach z innymi. Jednak budowanie relacji nie powinno oznaczać rezygnacji z własnych emocji i potrzeb - wprost przeciwnie. To właśnie asertywność pozwala na wyrażanie siebie przy jednoczesnym poszanowaniu granic drugiej osoby.

Asertywność to umiejętność wyrażania swoich uczuć, myśli i potrzeb w sposób zdecydowany, przy jednoczesnym poszanowaniu praw, uczuć i psychicznego terytorium innych osób. To umiejętność mówienia własnego zdania bez obrażania i deprecjonowania innych - a zatem sztuka szanowania zarówno siebie, jak i rozmówcy. Oznacza zdolność mówienia „nie" bez agresji, lecz z intencją wysłuchania i chęcią zrozumienia innego punktu widzenia. Zachowania asertywne pozwalają nam dbać o siebie i zachować szacunek dla własnych wartości.

Asertywność w tłumie - skąd bierze się trudność w mówieniu „nie"?

W kontekście psychologicznym o tłumie mówimy wtedy, gdy jednostka traci poczucie odrębności, a jej odczucia i myśli podążają w kierunku obranym przez grupę. Zostaliśmy stworzeni do życia w grupie społecznej i w toku naszego życia współgramy z różnymi zbiorowiskami, które wywierają na nas wpływ. Każdy z nas uległ kiedyś temu wpływowi - zrobił coś niezgodnego z własnymi zasadami i moralnością, co powodowało wyrzuty sumienia i negatywne myśli o sobie.

Przeciwstawienie się grupie nie jest łatwe i wymaga prezentowania swoich postaw w sposób otwarty i konkretny. Asertywność jest umiejętnością - co oznacza, że możemy się jej nauczyć i aktywnie ją rozwijać. Warto więc zastanowić się, dlaczego odmowa i mówienie o własnych potrzebach jest dla nas tak trudne. Najczęściej odpowiedzialne za to są przekonania o nas samych i innych, które powstają już w okresie dziecięcym. Poprzez doświadczenia i komunikaty płynące z najbliższego otoczenia uczymy się relacji społecznych i realizacji własnych potrzeb.

Niestety, częstym błędem dorosłych jest lekceważenie lub karanie dzieci za emocje, jakie w danej chwili odczuwają. Deprecjonowanie uczuć i potrzeb dziecka powoduje, że uczy się ono, iż nie warto wyrażać własnych pragnień, bo nie są one ważne. Takie wczesnodziecięce doświadczenia prowadzą do poczucia winy i uczą, że nie warto bronić swoich praw - tak rodzi się frustracja i obniża się poczucie własnej wartości. Warto przy tym pamiętać, że bycie asertywnym nie oznacza bycia egoistycznym - postawa asertywna to pilnowanie własnych granic bez naruszania granic innych ludzi.

Jak rozwijać asertywność u dzieci?

Wychowanie wynika z obserwacji przez dziecko otoczenia i zachowań innych osób. Dlatego jeśli chcemy nauczyć dziecko prawdziwej asertywności, musimy sami być przykładem, który może ono obserwować w różnych sytuacjach społecznych. Dzieci to doskonali obserwatorzy - widzą, kiedy robimy coś wbrew własnej woli i z niechęcią. Warto zadbać o pierwszy element postawy asertywnej, czyli rozpoznawanie emocji i umiejętność ich wyrażania. Pokazywanie, nazywanie i dbałość o własny stan emocjonalny pozwalają dziecku zrozumieć, że wszystkie odczucia są ważne i że człowiek ma prawo różnie się czuć.

Asertywność wymaga często odmowy i braku zgody na pewne zachowania. Kiedy sami odmawiamy dzieciom z różnych powodów, jest to dobra okazja do pokazania im, że można czegoś odmówić bez krzywdzenia innych i z szacunkiem do potrzeb drugiej osoby. Tu pojawia się jednak pewna pułapka rodzicielska: oczekujemy, że dziecko będzie asertywne wobec innych, a jednocześnie bezwarunkowo posłuszne wobec nas. Asertywność sprzyja umiejętności wyrażania własnych opinii - i dotyczy to relacji z rodzicami w równym stopniu. Chcąc wzmacniać tę postawę u dziecka, musimy odpowiednio reagować na stawiane nam granice i wspólnie wypracować konsensus, który zadowoli wszystkich stron.

Brak asertywności może być szczególnie dotkliwy w okresie dorastania, kiedy grupa rówieśnicza wywiera niejednokrotnie agresywny wpływ na jednostkę. Niepewny siebie nastolatek łatwo ulegnie presji i nie będzie potrafił wyrazić własnego zdania. Jeśli nauczymy dziecko komunikować swoje potrzeby i odczucia, z większym prawdopodobieństwem odważy się ono wyrazić własną opinię w sposób konstruktywny i nieagresywny.

Aby rozwijać asertywność już od najmłodszych lat, warto pamiętać o kilku kluczowych zasadach:

  • Ucz dziecko, że każdy jest inny - ma inne potrzeby, wartości, poglądy i zainteresowania - i że to nikogo nie wyklucza ani nie uniemożliwia porozumienia.
  • Pokazuj na własnym przykładzie, jak można odmawiać z szacunkiem i bez agresji.
  • Reaguj z empatią na emocje dziecka - nie lekceważ ani nie karj za ich wyrażanie.
  • Ćwicz razem z dzieckiem asertywne komunikowanie potrzeb i opinii w bezpiecznych, codziennych sytuacjach.
  • Traktuj momenty konfliktu jako okazję do nauki rozwiązywania sporów - ta umiejętność przyda się dziecku w dorosłym życiu.

Korzyści z postawy asertywnej - dziś i w przyszłości

Młodzi ludzie są szczególnie podatni na wpływy grupy, z którą spędzają ponad połowę dnia i w towarzystwie której czują się najlepiej. Grupa stanowi dla nich oparcie, pomaga czuć się rozumianym i bardziej zrozumieć siebie - przede wszystkim daje poczucie przynależności, tak ważne w okresie dorastania. Wpływ rówieśników jest najsilniejszy w kwestiach takich jak sposób ubierania, rodzaj słuchanej muzyki, wybór szkoły, ale także - co szczególnie niepokojące - alkohol, narkotyki czy inne zachowania destrukcyjne. Grupa może rozwijać, ale może też niszczyć.

W takich sytuacjach asertywność i poczucie własnej wartości stają się szansą na umiejętne przeciwstawienie się destrukcyjnej sile grupy i zachowanie zgodne z wyznawanymi wartościami. Osoba asertywna komunikuje jasno i wprost, szanując jednocześnie zdanie pozostałych. Wbrew pozorom taka postawa nie wyklucza - przeciwnie, wzbudza szacunek i może stać się motorem napędowym dla innych. Nastolatek, którego cechuje całkowita uległość, jest łatwym celem dla grupy, w której manipulacja i krytyka to chleb powszedni.

Pamiętajmy, że asertywność jest cechą nabytą - można się jej nauczyć w każdym wieku, a jej opanowanie przynosi wymierne korzyści zarówno w życiu zawodowym, jak i osobistym. Wpływa na lepszą komunikację i relacje z innymi, sprzyja budowaniu zdrowego poczucia własnej wartości oraz stawianiu granic. Umiejętność asertywnego odmawiania i unikania sytuacji, które znacząco naruszają nasze granice, prowadzi do zmniejszenia stresu i napięcia emocjonalnego. Asertywne dziecko dziś stanie się jutro asertywnym dorosłym - w pracy, w związku i w każdej innej relacji.

Czytaj także: