Edukacja dla bezpieczeństwa w polskich szkołach - cele kształcenia EdB realizowane na strzelnicach wirtualnych

Od tego roku szkolnego podstawa programowa przedmiotu Edukacja dla bezpieczeństwa obejmuje praktyczną naukę strzelania dla wszystkich uczniów szkół ponadpodstawowych. Zakres nauczania EdB został zmieniony w 2022 roku, kiedy w program wpisano obowiązkowe szkolenie strzeleckie. Skończył się właśnie dwuletni okres przejściowy, jaki szkoły dostały na przygotowanie się do zmian. Sprawdziliśmy, czy w polskich szkołach nauczanie edukacji dla bezpieczeństwa jest możliwe? Czy wszystkie placówki są gotowe realizować nowe cele kształcenia, aby jak chcieli pomysłodawcy zmian, każdy uczeń powyżej 15 roku życia miał szansę w ramach EdB oddać przynajmniej jeden strzał z broni?

Jako rodzice pamiętamy przedmiot przysposobienie obronne. Do dziś mam w pamięci zajęcia z pierwszej pomocy na fantomach, wywołujące śmiech całej klasy czy przymierzanie maski gazowej po kolei przez 30 uczniów. Dziś nie ma już PO, a w klasach ósmych oraz pierwszych klasach szkół średnich wiedzę z zakresu szeroko pojętej obrony cywilnej zdobywa się podczas lekcji edukacja dla bezpieczeństwa. Jest to przedmiot obowiązkowy. Dla starszych i młodszych uczniów MEN przewidział naukę nowego przedmiotu w wymiarze jednej lekcji tygodniowo. Od dnia, kiedy edukacja dla bezpieczeństwa została wprowadzona do szkół, rodzi wiele pytań i trudności. Jednym z głównych jej zadań była nauka podstaw obronności i działań w sytuacjach kryzysowych, takich jak różnego rodzaju katastrofy.

Realne zagrożenie wojną - elementy przysposobienia obronnego nie wystarczą

Rozporządzenie w sprawie podstawy programowej EdB, obowiązującej od 2018 roku wprowadzono we wrześniu 2022 roku. Jak uzasadniał ówczesny minister edukacji Przemysław Czarnek – nowe wytyczne były odpowiedzią na realne zagrożenie wojną, związane z atakiem Rosji na Ukrainę. Wtedy też w programie znalazło się kształtowanie umiejętności z zakresu obronności czyli szkolenie strzeleckie – zmiana najtrudniejsza organizacyjnie dla szkół. Stąd dwuletni okres przejściowy, który skończył się z wrześniem tego roku. Szkoły, które w momencie wprowadzenia zmian programowych nie miały w swoim powiecie dostępu do strzelnic, nie musiały realizować ćwiczeń praktycznych przez ostatnie dwa lata. Jednak od tego roku szkolnego szkolenie strzeleckie jest już obowiązkowe.

Zakres nauczania w zależności od wieku: młodsi - teoria, starsi - broń do ręki

Według zaleceń MEN uczniowie szkół średnich mają zostać przeszkoleni z podstaw strzelania z wykorzystaniem bezpiecznych narządzi do ćwiczeń, takich jak np. broń kulowa, pneumatyczna, repliki broni strzeleckiej (ASG), strzelnice wirtualne albo laserowe. Uczniowie klas VIII szkoły podstawowej są przygotowywani teoretycznie do takiego szkolenia - powinni poznać postawy strzeleckie, a także sposób umiejętnego i bezpiecznego obchodzenia się z bronią. Strzały będą mogli oddać dopiero rok później, już w szkole ponadpodstawowej. Wtedy też mają nauczyć się składania i rozkładania broni.

Nauczanie edukacji dla bezpieczeństwa w rękach samorządów

Wraz ze zmianą programową i dodatkowymi zajęciami pojawiły się pytania – gdzie zorganizować szkolenia strzeleckie, kto ma odpowiednie przygotowanie pedagogiczne i kto za to zapłaci?

Zajęcia strzeleckie mogą być realizowane przy użyciu środków własnych szkoły, jak również przez wykorzystanie strzelnic klasycznych, strzelnic wirtualnych i laserowych znajdujących się w posiadaniu jednostek samorządu terytorialnego oraz innych podmiotów

- czytamy w rozporządzeniu.

Jednak niewiele szkół dysponowało do tej pory własnymi strzelnicami, były to przede wszystkim placówki sprofilowane wojskowo czy z klasami mundurowymi. Obowiązek zapewnienia warunków do realizacji szkolenia strzeleckiego podczas zajęć ze strzelectwa spoczywa na organach prowadzących szkoły i placówki, czyli głównie na samorządach.

Edukacja dla bezpieczeństwa – MON dofinansowuje projekty

Wrocławski magistrat wziął sprawy w swoje ręce i zakupił cztery wirtualne przenośne strzelnice, z których będzie mogło korzystać blisko 30 szkół. Koszt inwestycji to prawie 150 tys. zł. Co w sytuacji, gdy samorządu nie stać na taki wydatek? Tu z pomocą przychodzi Ministerstwo Obrony Narodowej, przeprowadzając od 2019 roku coroczny konkurs ofert ,,Strzelnica w powiecie". Projekt ten zakłada dofinansowanie budowy, remontu i wyposażenia strzelnic wirtualnych, pneumatycznych oraz klasycznych. Gminy, powiaty i województwa mogą się starać o dofinansowanie w wysokości do 300 tys. zł. Żeby skorzystać z programu, jednostki samorządu terytorialnego zobowiązane są do wyłożenia z własnej kieszeni pieniędzy, które pokryją 20 procent inwestycji.

Do końca 2023 roku w ramach programu MON powstało w powiatach 315 strzelnic, w tym 288 strzelnic wirtualnych, 22 strzelnice pneumatyczne i 5 strzelnic klasycznych. Kolejne inwestycje są w toku. Pierwszeństwo w konkursie mają powiaty, w których nie ma jeszcze strzelnic

– powiedziała nam mjr. Renata Mycio, rzecznik prasowy ministerstwa.

Kilka tygodni temu jedna z takich inwestycji została ukończona w Jankowicach w gminie Świerklany. W tamtejszej Szkole Podstawowej po czterech miesiącach prac działa już wirtualna strzelnica, z której zaczęli korzystać uczniowie trzech szkół w gminie oraz mieszkańcy. Całkowity koszt przedsięwzięcia - remont pomieszczenia w szkole, zakup sprzętu i szkolenie instruktora, wyniósł niemal 231 tysięcy złotych, z czego 184 tysiące złotych pochodziły z dotacji ministerstwa, a resztę pokryła gmina.

Podstawa programowa w wirtualnej rzeczywistości

Wiele placówek korzysta z pomocy Akademickiego Klubu Sportowego, który od ubiegłego roku realizuje Program Upowszechniania Strzelectwa, prowadząc zajęcia ze strzelania z wykorzystaniem replik broni typu ASG (air soft gun).

Zaprosiło nas już 1000 szkół z całej Polski, a przeszkolonych uczniów można liczyć w dziesiątkach tysięcy

- mówi Piotr Żebrowski, koordynator projektu PUS.

Do przeprowadzenia zajęć potrzebujemy tylko ściany, ciemnego pomieszczenia i dostępu do prądu. Wykwalifikowani instruktorzy strzelectwa przywożą ze sobą 4 repliki broni długiej i 2 krótkiej. Wcześniej wysyłamy do każdej klasy film instruktażowy

- dodaje.

Zajęcia organizowane przez AZS są bezpłatne - finansuje je Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej, którego dysponentem jest Minister Sportu i Turystyki. Pokrywają się z podstawą programową EdB, więc nic dziwnego, że szkoły z całej Polski zgłaszają swoje zainteresowanie tym szkoleniem.

Kuratorium wspiera – szkolą się uczniowie i nauczyciele

W województwie świętokrzyskim do pomocy szkołom włączyło się Kuratorium Oświaty w Kielcach.

Już w 2022 roku nawiązaliśmy współpracę ze Stowarzyszeniem "Passa" w ramach projektu „My młode pokolenie Tobie Ojczyzno!!! Szkolenia pro obronne dla uczniów świętokrzyskich placówek oświatowych". Dzięki temu projektowi szkolenie strzeleckie na strzelnicach wirtualnych przeszło 5303 uczniów oraz 220 nauczycieli z woj. świętokrzyskiego. I w tym roku wesprzemy szkoły w organizacji szkoleń strzeleckich

- zapewnia Grażyna Dekiel, świętokrzyski wicekurator oświaty.

Pasjonaci mają łatwiej - w zajęciach EdB pomagają im zaprzyjaźnione kluby

Są też szkoły radzące sobie samodzielnie, korzystając z własnych pomysłów. W II LO w Koninie działa Szkolna Grupa Rekonstrukcji Historycznej i dla jej członków kontakt z bronią nie jest nowością. Szkolenia w ramach EdB odbywają się na zaprzyjaźnionej ze szkołą strzelnicy Ligi Obrony Kraju w Potażnikach, a przeprowadzają je instruktorzy z Klubu Strzeleckiego Muszkieter i Klubu Żołnierzy Rezerwy LOK.

Organizujemy wyjazdy na strzelnice w niedużych grupach, około 15-osobowych, dzięki czemu uczniowie mają więcej czasu na praktyczne szkolenie. Mimo że nasz nauczyciel ma odpowiednie przeszkolenie, oddaje prowadzenie zajęć profesjonalistom

- tłumaczy Małgorzata Koziarska-Sip, dyrektor szkoły.

Nowy zakres nauczania objął również nauczycieli

Kto jest gotowy do nauczania tego przedmiotu? Dotychczasowi nauczyciele mogą uczyć edb tak jak wcześniej, a do szkoleń strzeleckich zaprosić profesjonalistów. Mają też możliwość poszerzenia swoich umiejętności - nie potrzebna tu studiów podyplomowych. Szkolenia przygotowujące do prowadzenia zajęć strzeleckich mają w ofercie publiczne ośrodki doskonalenia nauczycieli. Toruńskie VIII LO sfinansowało taki kurs dla swojego nauczyciela, a o przygotowanie strzelnic zadbało miasto. Jeśli szkoła ma już odpowiednio wykwalifikowaną kadrę i korzysta z miejskiej strzelnicy, jak np. warszawskie LO „Staszic", wówczas nie ponosi żadnych kosztów wdrożenia zmian w podstawie programowej.

Nikt się nie zgłosił po pomoc do kuratoriów

Dyrektorzy szkół i placówek nie sygnalizowali problemów związanych wdrożeniem zmian, co pozwala wnioskować o ich dobrym przygotowaniu w tym zakresie

- uważa Joanna Raźniewska, szefowa opolskiego kuratorium.

Podobne informacje otrzymaliśmy od innych kuratoriów z całej Polski. Co w przypadku, gdyby jednak obowiązkowy program nie był wypełniany?

Bezpośredni nadzór nad realizacją zadań w szkole sprawuje dyrektor. Nadzór nad skutecznością realizacji tych zadań mają wizytatorzy kuratorium oświaty, którzy mogą wydawać dyrektorom szkół zalecenia wraz z terminem ich realizacji

- mówi Jolanta Weronika Skrzypczyńska, warmińsko–mazurski kurator oświaty.

Przysposobienie obronne w nowej odsłonie

Przedmiot EdB został wprowadzony od 1 września 2009 roku, a od września 2018 roku całkowicie zastąpił PO, choć program ciągle zawiera elementy przysposobienia obronnego. W ramach EdB uczniowie zdobywają nie tylko teoretyczną wiedzę. Program nauczania kładzie duży nacisk na nauczeniu uczniów do właściwego zachowania i odpowiednich reakcji w sytuacjach stwarzających zagrożenie dla zdrowia i życia, w tym katastrof i wypadków masowych oraz działań w sytuacjach nadzwyczajnych, a także ocenę bezpieczeństwa miejsca zdarzenia. Obejmuje treści kształcenia z zakresu bezpieczeństwa państwa. Uczniowie zdobywają wiedzą na temat organizacji działań ratowniczych, udzielania pierwszej pomocy i edukacji obronnej w sytuacji zagrożenia życia.

Wprowadzone od 1 września 2022 r. nowe treści nauczania dotyczą, poza szkoleniem strzeleckim: reagowania w sytuacji zagrożenia działaniami wojennymi (tzw. survival, w tym miejsca schronienia), zasad pierwszej pomocy w sytuacji wystąpienia zagrożenia z użyciem broni konwencjonalnej, terenoznawstwa i cyberbezpieczeństwa w wymiarze wojskowym.

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.