Kompetencje (zdobywane w rodzinie) i ich wpływ na… funkcjonowanie gospodarki

dr hab. prof. US Wojciech Jarecki

Kapitał ludzki to wiedza, umiejętności, cechy osobowości, motywacja do pracy itd. Z reguły przyjmuje się, że to, co wykorzystuje się z tych elementów w pracy zawodowej nazywa się kompetencjami. Czy rodzina może dawać wsparcie w ich zdobywaniu?

W pewnym uproszczeniu, można przyjąć, że kompetencje to wiedza (prawdziwe informacje o rzeczywistości), doświadczenie (zawodowe i pozazawodowe) oraz cechy osobowości, w tym, w pewnym względzie, wyznawane wartości. Te trzy elementy są bowiem potrzebne w każdej pracy, chociaż w różnym stopniu, a źródeł ich kształtowania się można poszukiwać m.in. w okresie dorastania w środowisku rodziny.

Choć niezmiernie istotna jest dobra współpraca pomiędzy rodzicami i nauczycielami (w przedszkolu, szkole podstawowej i ponadpodstawowej), to jednak na edukację dzieci i postępy w tym zakresie kluczowy wpływ mają rodzice. Zdobywanie wiedzy ma bowiem miejsce już od urodzenia dziecka. Uczy się ono poprzez obserwację rodziców, zabawy, rozmowy itd. Jest to wiedza różnorodna, o różnym poziomie jakości. To, na ile dziecko ją przyjmuje i zawłaszcza, czyli traktuje jako swoją i wzbogaca ją w sobie, zależy po pierwsze od relacji rodzinnych (szczególnie między rodzicami i dzieckiem oraz między samymi rodzicami), a po drugie od jakości tej wiedzy, którą otrzymuje od rodziców, ich znajomych, rodzeństwa itd. Wiedza, wykształcenie rodziców oraz ich relacje z dziećmi i innymi osobami, mają bardzo duże znaczenie w kształceniu dzieci i zdobywaniu przez nich wiedzy. Należy także dodać, że rodzice mają duże możliwości uczenia swoich dzieci krytycznego myślenia, na co z reguły w szkole brakuje czasu, możliwości, a nieraz i chęci.

Wielu badaczy jako główny element kompetencji wskazuje cechy osobowości. Można przyjąć za Encyklopedią PWN definicję, że jest to zbiór względnie stałych dla danej jednostki cech psychologicznych, warunkujących stałość jej zachowań i postaw. Zatem osobowość, gdy zostanie ukształtowana, nie zmienia się już istotnie, a wpływa na to jacy jesteśmy, jak się zachowujemy, jak pracujemy. Przyjmuje się, że są trzy źródła kształtujące osobowość: geny, środowisko wychowawcze i edukacyjne oraz własna aktywność. Z reguły osobowość najsilniej kształtuje się w środowisku wychowawczym i edukacyjnym, szczególnie rodzinnym. Pamiętać jednak należy, że własna aktywność również ma znaczenie i poprzez nią możemy korygować własne cechy osobowości, np. poprzez uprawianie sportu ćwiczyć wytrwałość, komunikatywność...

Trzecim elementem kompetencji jest doświadczenie zawodowe. Droga do jego zdobycia prowadzi przez umiejętności życiowe nabywane w okresie wychowania. Dziecko naśladuje rodziców, rodzeństwo i w ten sposób gromadzi pierwsze doświadczenia. Przygotowanie do nabywania umiejętności zawodowych stanowi bowiem wszelka aktywność: przygotowywanie posiłków, ubieranie, sprzątanie, prace w ogródku, naprawy, remonty, ale też zabawy, wędrówki, podróże itd. Te działania - dokonujące się głównie w rodzinie i razem z nią - uczą różnych umiejętności, nabywania pewności siebie, rozwijania wyobraźni, zainteresowań. Z ankiety, którą przeprowadziłem w 2019 roku wśród około stu studentów Uniwersytetu Szczecińskiego wynika, że dla około 30% z nich rodzice, rodzeństwo i inni krewni są największym autorytetem i wzorem dla naśladowania w nabywaniu doświadczeń zawodowych, że są dla nich wzorcami. U nich też często nabywali konkretne, praktyczne doświadczenia.

Rodzina, szczególnie rodzice, odgrywają zatem ważną rolę w rozwoju kompetencji ich dzieci. To prowadzi zaś do stwierdzenia, że rodzice (i rodzina) będąc współtwórcami kompetencji swoich dzieci, są jednocześnie współtwórcami kompetencji przyszłych pracowników. Właściwie ukształtowane środowisko rodzinne jest więc istotne dla funkcjonowania przedsiębiorstw i przez to całej gospodarki.

Zdjęcie ilustracyjne/Pexels.com

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.