Co chroni dziecko przed ryzykownymi zachowaniami

Profilaktyka, czyli ochrona dzieci i młodzieży przed czynnikami zagrażającymi ich prawidłowemu rozwojowi, jest obok nauczania i wychowania nieodzownym elementem systemu edukacyjnego. Problem polega na tym, że ani współczesna profilaktyka, ani nauczanie, a tym bardziej wychowanie, nie spełniają celów zasadniczych, jakimi są zapewnienie prawidłowych warunków wzrostu i ochrony dziecka. Warto więc przypomnieć najważniejsze czynniki chroniące przed podejmowaniem zachowań ryzykownych przez dzieci i młodzież. W badaniach empirycznych potwierdzono pięć najważniejszych kategorii:

Najważniejszy czynnik chroniący dzieci i młodzież przed podejmowaniem ryzykownych działań, to silna więź emocjonalna z rodzicami. Oczywiście, troska o więź z dzieckiem to zadanie przede wszystkim dla rodziców, jednak ostatnimi czasy wyraźnie widać, że są próby wpływania na nią. Mam na myśli szkolenia zarówno dla rodziców, jak i dla dzieci, podczas których autorytet rodziców jest podważany na różne sposoby. W konsekwencji dzieci odnoszą się do rodziców coraz bardziej lekceważąco, a dorośli tracą „zmysł wychowawczy", koncentrując się na powierzchownie rozumianych relacjach komunikacyjnych.

Zainteresowanie nauką szkolną jest drugim czynnikiem chroniącym przed ryzykownymi zachowaniami. I znowu, nie chcę tutaj podejmować kwestii systemu edukacji, zwrócę jedynie uwagę, że ukierunkowanie nauki na uzyskanie tak zwanych kompetencji, a nie na rozumienie prawdy, jest elementem poważnie ograniczającym możliwość wykorzystania tego czynnika.

Regularne praktyki religijne – to trzeci czynnik chroniący dzieci i młodzież przed podejmowaniem zachowań ryzykownych. Okazało się, że istnieje ścisła, negatywna korelacja pomiędzy zaangażowaniem w życie duchowe a zainteresowaniem wszelkiego rodzaju zachowaniami problemowymi. Innymi słowy, im mniej duchowości, tym większe narażenie na zagrożenia. Niestety, dane statystyczne informujące o spadkowej tendencji zainteresowania wiarą wśród młodego pokolenia, nie napawają tutaj szczególnym optymizmem.

Czwartym elementem chroniącym dzieci i młodzież przed niebezpiecznymi zachowaniami jest szacunek dla autorytetów i zasad etycznych. To również element, który obecnie jest szczególnie trudny do spełnienia. Szczególnie zagrożony. Nauczycielom z powołania nie jest łatwo cieszyć się autorytetem, z drugiej strony nauczyciele sami mogą okazać się antyautorytetami, co nie zawsze jest dostrzegane przez rodziców dostatecznie szybko. Również całokształt życia społecznego, brutalizacja debaty publicznej utrudnia wielu niedojrzałym ludziom kształtowanie ich kręgosłupa moralnego.

Wreszcie piąty czynnik chroniący dzieci i młodzież przed ryzykownymi zachowaniami - to życie pozaszkolne i pozarodzinne, a więc włączanie się w różne dobre grupy rówieśnicze zainteresowane kulturą i kształtowaniem pasji. Z moich rozmów z młodymi ludźmi wynika, że ten punkt, czyli realizowanie własnych zainteresowań w odpowiedniej grupie, również nie zawsze jest łatwy do zrealizowania.

Najistotniejsze jednak, jeśli chodzi o profilaktykę, to zająć się po prostu sztuką życia, a nie sztuką niepicia, niepalenia, niegrania itd. Po prostu uczmy się razem z dziećmi trudnej sztuki życia w wolności w oparciu o niezbędne wartości.

Zdjęcie ilustracyjne/fot. Milena Gliwa

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.