Ojcostwo – czy mężczyźni mają z nim problem?

prof. Michał A. Michalski

W ostatnich latach ojcostwo stało się tematem, o którym mówi się, pisze i dyskutuje coraz więcej. Powodem tego nie jest jednak pojawienie się mody na ojcostwo, a fakt, że coraz więcej osób zajmujących się tą tematyką stwierdza, że jednym z najpoważniejszych kryzysów naszych czasów jest kryzys męskości. A przecież ojcostwo jest ściśle z nim powiązane.

Wymownym symbolem tego zjawiska może być chociażby tytuł książki Gdzie ci mężczyźni? autorstwa jednego z najbardziej znanych psychologów ostatnich lat - Philipa G. Zimbardo (współautorką książki jest Nikita S. Coulombe). Ta wydana kilka lat temu publikacja opisuje sytuację naszych społeczeństw drugiej dekady XXI wieku, w których coś niepokojącego dzieje się z przedstawicielami tej „brzydszej" płci. Lektura tej - opartej na badaniach - pozycji odsłania obraz co najmniej zastanawiający. Okazuje się, że chłopcy i młodzi mężczyźni coraz gorzej radzą sobie w szkole, na rynku pracy i w relacjach z kobietami… To wszystko oznacza oczywiście, że na drogę ojcostwa jako ścieżki życiowej - niegdyś tak powszechnej - z różnych względów wchodzi coraz mniej współczesnych mężczyzn.

Problem jest oczywiście złożony i zapoczątkowały go przeróżne wydarzenia i procesy. Chociażby rewolucja przemysłowa, gdy na masową skalę zaczęła się upowszechniać praca najemna w fabrykach. W rezultacie mężczyźni pracujący do tamtej pory w przydomowych warsztatach lub gospodarstwach, zmieniali miejsce i tryb pracy, co zasadniczo wpłynęło na funkcjonowanie rodzin i relacje ojców z dziećmi. Tę przemianę ktoś żartobliwie skomentował kilkaset lat później (w XX wieku), że podczas rewolucji przemysłowej ojciec wyszedł z domu i… do dzisiaj nie wrócił.

Przez ostatnie kilka wieków doszliśmy więc do sytuacji, że ojcostwo albo bywa wprost krytykowane i traktowane jako relikt zamierzchłych czasów, albo bez emocji postrzegane jest jako jeden z możliwych wyborów współczesnego mężczyzny, który - jak pokazują statystyki - w coraz mniejszym stopniu zainteresowany jest troską i służbą komukolwiek poza sobą samym. Problem ten zasługuje na odrębną analizę, ale w tym miejscu chcę zwrócić uwagę tylko na jeden aspekt: brak ojcostwa jako atrakcyjnej drogi życiowej w wyobraźni społeczeństwa XXI wieku.

Odnoszę wrażenie, że w tym obszarze mamy szczególnie ważną pracę do wykonania: przypomnienie temu - tak, warto to powiedzieć wprost - tęskniącemu za tatą światu, że bycie ojcem, to nie tylko jeden z możliwych i tak samo dobrych wyborów, ale że to wyjątkowa ścieżka prowadząca do głębokiego szczęścia i spełnienia. Nie obawiam się także nazwać ojcostwa drugą, najważniejszą karierą mężczyzny. Pierwszą jest oczywiście małżeństwo. I nie o sam fakt stania się ojcem biologicznym chodzi, ale o wzięcie prawdziwej - bo realizowanej każdego dnia - odpowiedzialności za życie swojej żony i dzieci. Mam szczęście znać wielu mężczyzn, którzy tak żyją. Każdy z nich, dzień po dniu, daje swoim rodzinom to, co ma najcenniejszego: siebie samego!

Warto się zastanowić, jak w dzisiejszym świecie, który wciąż lekceważy, a czasem wprost odrzuca figurę ojca, wejść na tę drogę… Najwięcej - i to jest dobra wiadomość - zależy od tego, kto albo przymierza się do roli taty, albo już nim jest. To z jego decyzji, na którym miejscu w swojej głowie postawi nie tylko ogólnie rodzinę, ale konkretnie małżeństwo i ojcostwo, będzie wynikać codzienność. Codzienność, w której albo będzie znajdował czas na „bycie tatą" albo przeznaczy go na inne „ważne" sprawy.

Zdjęcie ilustracyjne/Pexels.com

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.