Cel osiąga się umysłem, wolą i odpowiednią postawą - logoterapia i analiza egzystencjalna Viktora Frankla

Czy o tym, co osiągniemy w życiu, decyduje nasz start, okoliczności i los — czy może coś znacznie głębszego, zakorzenionego w nas samych? Logoterapia Viktora Frankla odpowiada na to pytanie w sposób, który może zmienić sposób patrzenia na własną egzystencję.

Wola sensu zamiast woli posiadania

Co determinuje nasz los? Nasze pochodzenie, miejsce na mapie świata, wychowanie w zdrowej rodzinie, wzrastanie w wierze lub bez niej, wykształcenie, możliwości finansowe — to wszystko elementy, które otwierają nam drzwi lub je zamykają. Czy zatem krzywdzące jest mówienie drugiemu człowiekowi, że jedynie wolą i właściwą postawą można osiągnąć upragniony cel?

Logoterapia stawia inne pytania — nie szuka usprawiedliwień dla losu jednostki, lecz każe sięgnąć głębiej i odnaleźć sens niepowtarzalnej ludzkiej egzystencji. Często wydaje nam się, że celem życia jest szczęście osiągane przez dobrobyt: gromadzimy majątek, bo pieniądze kojarzą nam się z wolnością, wyborem i złudnym bezpieczeństwem. Logoterapia zaprzecza temu schematycznemu myśleniu — wskazuje na sens dużo głębszy, egzystencjalny. Nie żyjemy po to, by mieć, lecz po to, by być.

Frankl opisuje w swojej autobiografii pojęcie swoistego „nadsensu" — ostatecznego sensu życia, który wykracza poza granice naszego pojmowania i w który możemy jedynie wierzyć. Według niego właściwie nie powinniśmy pytać o sens życia, bo to życie samo zadaje nam pytania, a my jesteśmy tymi, którzy muszą na nie odpowiedzieć. Odpowiedź staje się możliwa tylko wtedy, gdy podejmiemy pełną odpowiedzialność za nasze istnienie — co przywodzi na myśl głoszone przez Spinozę amor fati, umiłowanie własnego losu.

„Właściwie nie powinniśmy pytać o sens życia, bo sami jesteśmy tymi, którzy są pytani. To my musimy odpowiedzieć na pytania, jakie zadaje nam życie." — Viktor Frankl, „Życie z sensem"

Od gabinetów Wiednia do obozów koncentracyjnych — narodziny logoterapii

Viktor Frankl — Żyd mieszkający na terenie Niemiec — miał już za sobą lata praktyki lekarskiej, gdy wybuchła II wojna światowa. W swojej pracy opisywał i klasyfikował schorzenia psychiczne: nerwice, paranoje, lęki, przyglądając się analizie egzystencjalnej w każdym przypadku klinicznym. W licznych zapiskach wyłaniały się założenia trzeciej szkoły wiedeńskiej — nurtu psychoanalizy, który każe poszukiwać sensu, żyć w zgodzie z wartościami i podejmować decyzje odpowiedzialne nawet wtedy, gdy są one trudne.

Najlepszym przykładem głoszonych przez siebie zasad jest sam twórca logoterapii. Na początku wojny Frankl otrzymał wizę do USA i mógł opuścić kraj — lecz oznaczałoby to porzucenie rodziców. Kierowany sumieniem, ukształtowanym przez wychowanie duchowe i religijne, podjął decyzję o pozostaniu z rodziną. Decyzja ta wiązała się z ryzykiem obozu koncentracyjnego, do którego faktycznie został skierowany.

Czy okoliczności nas usprawiedliwiają? Logoterapia w obliczu kryzysu egzystencjalnego

Frankl, który podczas pobytu w obozie żmudnie spisywał notatki, był przekonany, że fundamentalny dla ludzkiej egzystencji jest powód, dla którego żyjemy. Dla każdego z nas może on być czymś innym: żyjemy dla współmałżonka, by wychować dzieci, zrealizować badanie naukowe, rozwijać pasję. Ile istnień — tyle dobrych powodów, by żyć i to życie kochać.

Wśród współwięźniów Frankl obserwował, jak pustka egzystencjalna i poczucie braku sensu stawały się gwoździem do trumny. Równocześnie widział więźniów, którzy mimo wszechogarniającego zła potrafili zachować postawę miłosierdzia — choćby w najmniejszym geście uprzejmości czy dobrym słowie. Historia zachowała dla nas takie nazwiska, jak św. Maksymilian Maria Kolbe, który oddał życie za współwięźnia, czy Stanisława Leszczyńska — położna, która w Auschwitz przyjęła trzy tysiące porodów, otaczając opieką każdą matkę i chrzcząc każde dziecko. Ilu było takich ludzi, których imion historia nie spisała, a u których zwyciężyła postawa dobrego serca i uczynku miłosierdzia?

Każdy z tych ludzi w każdym momencie na nowo podejmował decyzję, jak zareaguje na spotykającą go sytuację. Podobnie my — każdego dnia odpowiadamy na to, co przynosi nam życie. Te codzienne, małe wybory ćwiczą naszą postawę i przygotowują nas na chwile najtrudniejsze. Sama świadomość, że nawet w najbardziej krytycznym momencie zawsze mogę coś zrobić, daje nam prawdziwy oręż. Tym czymś jest wybór postawy wobec losu — najgłębsza forma danej nam wolności.

By mieć świadomość siły i sprawczości, jaką niesie odnalezienie sensu życia, warto wplatać założenia logoterapii i noetyki w proces wychowania dzieci i młodzieży. O tym, jak pomóc młodym wydobyć sens istnienia i wspierać ich wymiar duchowy, przeczytają Państwo w naszych wcześniejszych artykułach:

Logoterapia jako klucz do odnalezienia własnej drogi

Logos — nauka o własnej egzystencji — stanowi fundament metody psychoterapii pomagającej człowiekowi odnaleźć sens i wartości poprzez stawianie trafnych pytań oraz dobrane przez terapeutę techniki pracy z pacjentem. Logoterapia Viktora Frankla jest w istocie leczeniem przez pomoc w odnalezieniu celu (search for meaning), ku któremu podążamy.

Metoda ta pomaga ugruntować i realizować wartości, które są nam najbliższe. Kiedy stajemy się spójni — kiedy mamy spójny system wartości i lepiej rozumiemy siebie — nie musimy już poszukiwać siebie w chaotycznych działaniach. Odnaleziony sens życia staje się kompasem, który prowadzi nas pewniej zarówno w chwilach spokoju, jak i w momentach kryzysu.

Polecane lektury — po które książki warto sięgnąć?

Aby jeszcze głębiej poznać nurt logoprofilaktyki i analizy egzystencjalnej, polecamy następujące tytuły:

1. „Człowiek w poszukiwaniu sensu" — Viktor E. Frankl
2. „Terapia sensem" — Roman Solecki, Monika Rusin
3. „Logoterapia i analiza egzystencjalna" — Rafał Szykuła
4. „Lekarz i dusza" — Viktor E. Frankl
5. „Noetyczny wymiar osobowości" — Kazimierz Popielski
6. „Żyć z sensem" — Alfried Längle

Zachęcamy również do odwiedzenia strony Krakowskiego Instytutu Logoterapii, gdzie znajdą Państwo więcej informacji o terapii, szkoleniach i możliwościach wsparcia.

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.