W jakim wieku Polacy zakładają rodziny?

prof. Jakub Isański

Pytania o życie rodzinne stają się w ostatnim czasie coraz bardziej kłopotliwe. Pojawiają się kontrowersje dotyczące tego, jak powinna wyglądać rodzina, jakie są jej najważniejsze zadania, a nawet wątpliwości czy w ogóle jest jeszcze potrzebna. Spróbujmy spojrzeć na ten temat przy pomocy kilku faktów i liczb. Bardzo ciekawym wskaźnikiem pozwalającym zauważyć zmiany, jest średni wiek zakładania rodziny. Zanim jednak do niego dojdziemy, należy zauważyć, że tradycyjne rozumienie terminu „zakładanie rodziny" - czyli ślub i wspólne zamieszkanie młodych małżonków oraz pojawienie się ich wspólnych dzieci, staje się w ostatnim czasie coraz mniej powszechne.

Wczesne usamodzielnienie

Według danych Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat, średni wiek zawierania małżeństwa w krajach unijnych wzrósł od początku tego wieku o kilka lat. Jednak średni wiek dorosłych dzieci zamieszkujących z rodzicami w wielu krajach, w tym także w Polsce, obniżył się. Oznacza to, że częściej niż przed laty, młodzi ludzie decydują się na uniezależnienie od rodziców i zamieszkiwanie na własny rachunek. Przyczyny tego trendu są bardzo złożone i trudno jednoznacznie wnioskować o ich ważności - znaczenie mają tutaj zarówno motywacje ekonomiczne, możliwość znalezienia pracy pozwalającej na utrzymywanie się, zwłaszcza w dużych miastach. Nie mniej istotne są także przemiany kulturowe i społeczne - długa tradycja wyprowadzania nowożeńców na ślub z ich domów rodzinnych staje się coraz bardziej fasadowa. Statystycznie rzecz biorąc, nowożeńcy w momencie ślubu coraz częściej mają już za sobą kilkuletni etap pracy zawodowej, zamieszkiwania na własny rachunek a także doświadczenie emigracyjnego pobytu poza granicami kraju.

Związki nieformalne

Coraz bardziej powszechne są także związki niesformalizowane, które charakteryzują się, z samej swojej istoty, większą tymczasowością niż małżeństwa. Warto przy tej okazji zauważyć, że w niektórych krajach europejskich związków takich jest, wśród osób poniżej 30 roku życia, więcej niż małżeństw. Jest tak, na przykład, w krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii czy Holandii. Wprawdzie znaczna część młodych par z czasem decyduje się na zawarcie związku małżeńskiego, to jednak nie można nie zauważyć, że coraz częściej moment ten poprzedza jakaś forma związku z drugą osobą, przy czym nie zawsze jest to przyszły mąż czy też przyszła żona.

Pozamałżeńskie dzieci

Jedną z najważniejszych konsekwencji wspólnego zamieszkiwania są także coraz częste przypadki urodzeń dzieci z tych związków. Odsetek urodzeń pozamałżeńskich w Polsce wynosi aktualnie około 1/5 wszystkich urodzeń, jednak w wielu krajach Europy Zachodniej większość dzieci rodzi się poza małżeństwami. I znowu, trudno wskazać jedną, dominującą przyczynę tego stanu rzeczy. Jeżeli chodzi o konsekwencje, sytuacja jest jeszcze bardziej złożona. Wspomnę natomiast o jednej - jest nią generalna zmiana środowiska, w których wychowują się dzieci - coraz częściej są to rodziny, w których dzieci mogą mieć różnych rodziców, podobnie jak bliższych i dalszych krewnych. Nie oceniając tej sytuacji zauważę jedynie, że niezmiernie rzadko jest to sytuacja planowana i pożądana z perspektywy dzieci. Częściej natomiast dzieci zmuszone są żyć i rozwijać się w sytuacji, w której znalazły się w wyniku decyzji swoich rodziców.

Coraz starsi na ślubnym kobiercu

Jak zatem wygląda temat wieku zawierania małżeństwa - jak już wspomniałem, są one zawierane coraz później, przez coraz starszych małżonków. Małżeństw jest też coraz mniej - pomijając ubiegły rok, wyjątkowy z powodu COVID-19, od lat 80. XX w. średnia ilość zawieranych corocznie w Polsce małżeństw spadła z ok. 250 tys. do 190 tys. W ślad za tym zmalała także liczba rodzących się dzieci, których obecnie na kobietę przypada, średnio, mniej niż 1,5. Nie trzeba dodawać, że wzrasta także liczba małżeństw rozwiązywanych każdego roku z powodu rozwodu. Wszystko to razem pozwala zauważyć, że ostatnie dekady przyniosły coraz większą liberalizację reguł życia społecznego i możliwość dokonywania autonomicznych wyborów, co należy oceniać pozytywnie. Z drugiej strony jednak, warto mieć świadomość, że wybory dorosłych rodziców, wpływają na życie ich dzieci. Dotyczy to każdego etapu dorosłości - od czasu zawierania małżeństwa, poprzez decyzje o posiadaniu dzieci i wszelkie inne konsekwencje wspólnego życia małżonków. Dodajmy - małżonków odpowiedzialnych za siebie nawzajem i za swoje dzieci.

Średni wiek osób zawierających małżeństwa w Polsce pod koniec drugiej dekady XXI wynosi nieco ponad 29 lat dla małżeństw zwieranych na wsi i 30 lat dla małżeństw zawieranych w miastach, i wzrósł w ciągu ostatnich 30 lat o prawie 6 lat.

Zdjęcie ilustracyjne: Pixabay.com

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.