Styl wychowania jest kluczowy dla procesu socjalizacji. Preferowany przez rodzica styl wychowania to droga, dążąca do celów głównych i realizacji celów szczegółowych. W każdej rodzinie przyjęty przez rodziców styl wychowania jest sposobem realizacji celów wychowania i ściśle łączy się z wyznawanym przez rodziców systemem wartości. Wartości, preferowane przez rodziców, nadają charakter i wyznaczają ramy wychowania rodzinnego. System wartości rodziców oraz styl wychowania i postawy rodzicielskie są drogą do wychowania w rodzinie.

Wychowanie dziecka to proces, który jest rozłożony w czasie i trwa nieprzerwanie. Miejscem, w którym ten proces odbywa się w największym stopniu jest rodzina, w której dziecko funkcjonuje od pierwszych chwil życia. To, w jaki sposób dorośli oddziałują na dzieci, zostaje na całe życie. Postawy rodzicielskie i stosowane w konkretnej rodzinie style wychowania interesują pedagogów, psychologów i psychiatrów. Styl wychowania ma ogromny wpływ na dzieci, gdyż kształtuje ich postawy oraz system wartości, jednak nie jest zawsze pozytywny. Zdarzają się także postawy negatywne, które kształtują młodego człowieka i w sposób negatywny oddziaływają na jego całe życie. Ze stylami wychowania łączą się postawy rodzicielskie. O ile style wychowania są z reguły niezmienne w procesie wychowawczym, który jest w danej rodzinie, to postawy rodzicielskie zmieniają się i ewoluują z biegiem czasu. Pierwsze postawy rodzicielskie kształtują się, zanim dziecko przyjdzie na świat.

Style wychowania w rodzinie i ich wpływ na rozwój dziecka?

Styl wychowania jest kluczowy dla procesu socjalizacji. Preferowany przez rodzica styl wychowania to droga, prowadząca do celów głównych i szczegółowych, i ściśle łączy się z wyznawanym przez rodziców systemem wartości. Wartości, preferowane przez rodziców, nadają charakter i wyznaczają ramy wychowania, określając cele wychowania i motywację rodzica do wychowania dziecka.

Najczęściej spotykane style wychowania to: styl autokratyczny, styl demokratyczny (autorytatywny) i styl liberalny (permisywny). Jako pierwsza wyróżniła je Diana Baumrind, natomiast E. Maccoby i J. Martin rozwinęli jej teorię i wyróżnili style: autorytatywny, autorytarny, pobłażliwy i niedbały. Liberalny styl wychowania odznacza się przesadną uległością, wyraża się w pobłażliwym stosunku do dziecka i dużą dozą wolności, bez jasno wytyczonych granic. Model autokratyczny opiera się na karach, zakazach i zakłada wyraźny dystans między rodzicami a dziećmi. Nie ma tam miejsca na dyskusję, a rodzice często manipulują dzieckiem w celu osiągnięcia swoich założeń.

Więź emocjonalna dziecka z rodzicami to ważna nić, która łączy sprawy dziecka z życiem rodzinnym, uwzględniając jego potrzeby psychospołeczne. Dlatego najbardziej korzystny z punktu widzenia rozwoju osobowości dziecka jest styl demokratyczny.

Demokracja w wychowaniu

Rodzice, preferujący demokratyczny styl wychowania, pomagają dziecku nauczyć się, jak być odpowiedzialnym za siebie, myśleć o konsekwencjach zachowania, a jednocześnie szanują jego indywidualność. Ważna jest równowaga pomiędzy pragnieniem niezależności dziecka, a tym, co obowiązuje w domu. Jest to możliwe dzięki racjonalnym oczekiwaniom oraz rozmowom, jasnym komunikatom i wyjaśnieniom rodziców wobec zachowania dziecka. Dorośli monitorują zachowania dzieci i przestrzegają zasad, robiąc to w sposób ciepły, pełen zrozumienia i miłości. Najczęściej koncentrują się na wzmacnianiu pozytywnych zachowań, ale i korygują te, które z punktu widzenia rodzica są niekorzystne. Są wymagający, ale też wrażliwi, stanowczy, ale nie bezwzględni. Chcą, by dzieci były asertywne, ale społecznie odpowiedzialne.

Autorytet w relacji rodzic – dziecko

W rodzinie, w której rodzice stosują styl demokratyczny, dziecko ma możliwość współdziałania z innymi członkami rodziny w organizacji rodzinnej, ma swój wkład w podejmowanie decyzji, dotyczących nie tylko jego osoby, ale też całej rodziny. Dziecko wraz z rodzicami planuje sprawy codziennego współżycia, czemu sprzyjają panujące w domu zasady. Rodzice nie unikają dyskusji ze dzieckiem na różne tematy, zwłaszcza na te, które dotyczą bezpośrednio dziecka, a zachęcają go do nich i słuchają tego, co ma do powiedzenia. Rozmawiają z dzieckiem na temat przyszłości, jego celów życiowych, marzeń, obaw i wątpliwości, a także podejmują zagadnienia filozoficzne, analizują wydarzenia polityczne, problemy dotyczące duchowości i inne zagadnienia światopoglądowe. Wszyscy członkowie rodziny wspólnie podejmują decyzje, dotyczące życia rodzinnego i mają prawo wypowiedzieć się w danej kwestii. Rodzice tłumaczą dziecku obowiązujące normy i zasady, nie stosują zasady: „nie, bo nie". Sposobów i metod oddziaływania na dziecko nie szuka się w kontroli czy karach, a w rozmowie i dyskusji. Prawa i obowiązki dziecka są jasno sprecyzowane, w tym prawo do własnego zdania w określonych sprawach, do obrony swych poglądów, do wytłumaczenia przyczyn postępowania itp. W miarę rozwoju psychofizycznego dziecka zakres przysługujących mu praw poszerza się i stopniowo zanikają ograniczenia rodzicielskie dla inicjatywy i samodzielności dziecka. Rodzice zachęcają dziecko do zachowań autonomicznych, jednocześnie budując jego gotowość do podejmowania odpowiedzialności za zachowanie. Postępowanie, niezgodne z obowiązującymi w rodzinie normami podlega sankcjom, ale nie represjom. Metodą jest perswazja, nakłanianie do zmiany niewłaściwego zachowania i wyjaśnianie istoty przewinienia w sposób adekwatny do poziomu rozwoju dziecka. Zasady dyscypliny demokratycznej z jednej strony ułatwiają przystosowanie psychiczne i społeczne dziecka, z drugiej strony sprzyjają osiąganiu przez nie niezależności w myśleniu, otwartości i inicjatywy w działaniu, budowie pozytywnego obrazu własnej osoby. W takich warunkach wzrasta prawdopodobieństwo, że dorastające dziecko przejmie od rodziców system wartości, norm postępowania i celów życiowych.

Wychowanie dziecka w stylu demokratycznym

Istotną cechą tego stylu jest poszanowanie praw wszystkich członków rodziny, co wpływa na to, że dziecko działa nie ze strachu przed karą, tylko stara się postępować zgodnie z wzorcem, wskazanym mu przez rodziców. Rodzice i dzieci ufają sobie i kochają się bezgranicznie. W granicach rozsądku dzieci mogą podejmować samodzielnie decyzje i przejawiać samodzielne aktywności. Dziecko dorasta w poczuciu bezpieczeństwa i w przekonaniu, że jego zdanie ma znaczenie i że jest słuchane. W dorosłym życiu podchodzą do innych z szacunkiem i poszanowaniem ich granic. W tym stylu wychowawczym rodzice pełnią rolę przewodników, którzy pokazują kierunek, zawsze są obok i wspierają. Badania nad rozwojem dzieci dowodzą, że jest to optymalny, najbardziej korzystny model rodzicielstwa.

Sympatia, empatia, współpraca i współdziałanie

W rodzinie o stylu demokratycznym dziecko zna zakres swoich obowiązków i są one dostosowane do jego wieku i możliwości. Rodzice wspierają dziecko w realizacji celów, chwalą za sukcesy, ale też uczą radzenia sobie z niepowodzeniami i porażkami. Kary stosowane są rzadko i mają charakter naturalnych konsekwencji za niewłaściwe zachowania. Dzieci wychowywane w stylu demokratycznym mają wysokie poczucie własnej wartości, są samodzielne, odpowiedzialne i dobrze radzą sobie w relacjach z innymi. Potrafią wyrażać swoje zdanie, ale szanują poglądy innych. Mają zdrowe ambicje i motywację do osiągania celów. Rodzic w sposób naturalny staje się autorytetem dla dziecka, które chce go naśladować, realizować przekazywane wartości, normy i zasady. Dzięki takiemu podejściu dziecko naturalnie przyswaja przekazywane mu treści, nie ma poczucia, że są narzucone, bo wie, że ma prawo do wypowiadania własnego zdania. Ten typ rodzicielstwa to połączenie ciepła i dyscypliny. Rodzice wyznaczają granicę i jednocześnie pielęgnują pełną wsparcia i uczuć relację.

Demokratyczny/autorytatywny model wychowania wpływa na niezależność myślenia dziecka i jego poczucie własnej wartości. Dzieci z takich domów mają zdrowsze nawyki, rzadziej sięgają po używki, łatwiej radzą sobie z problemami, rzadziej wpadają w tarapaty, niż dzieci wychowywane w sposób autorytarny, ponieważ nie ulegają manipulacjom i wpływom innych osób. Lepiej radzą sobie z nauką i są bardziej odporni na stres podczas wystąpień publicznych czy egzaminów.

W swoich badaniach Baumrind udowodniła, że dzieci wychowywane w takiej atmosferze mają wysokie kompetencje poznawcze i społeczne, a w wieku nastoletnim postawę prospołeczną oraz wysoką samoocenę. Dziecko, żyjące w rodzinie, gdzie panuje życzliwość, dorasta w przekonaniu, że jest traktowane podmiotowo. Doświadczając empatii i wsparcia ze strony rodziców, ale też mając jasno określone granice, czuje się bezpieczne i ważne, nie musi szukać akceptacji i własnej tożsamości na zewnątrz, ponieważ dano mu taką możliwość w domu rodzinnym.