Nieśmiałość u dzieci to temat, który dotyka wielu rodziców - i choć bywa bagatelizowana, może znacząco wpływać na rozwój społeczny i emocjonalny dziecka.

Czym jest nieśmiałość? Definicja i źródła

Według Słownika Oksfordzkiego nieśmiałość to trudności w kontakcie z innymi wynikające z ostrożności, bojaźliwości lub nieufności. Inna definicja ujmuje ją jako odczuwanie niepokoju w obecności innych osób. Badania dowodzą, że nieśmiałość może mieć podłoże genetyczne, co odpowiada za około jedną trzecią tego rodzaju przypadków u dzieci.

Nieśmiałość bywa jednak również reakcją wyuczoną - szczególnie wtedy, gdy dziecko przeżyło już pierwsze społeczne porażki, doświadczyło braku akceptacji ze strony rówieśników, lub gdy rodzice i opiekunowie wywierali na nie presję, aby było towarzyskie i otwarte. W takiej sytuacji nieśmiałość staje się swoistym kołem ratunkowym: chroni przed zranieniem i poczuciem niespełniania oczekiwań. Bywa też, że jej źródłem jest niskie poczucie własnej wartości, zwłaszcza jeśli dziecko od najmłodszych lat słyszy nieprzychylne komentarze na swój temat.

Introwersja a nieśmiałość - ważna różnica

Nieśmiałość wiąże się ściśle z temperamentem człowieka. Często stawia się znak równości między nieśmiałością a introwersją, co jest jednak uproszczeniem. Wbrew powszechnym opiniom introwertycy nie są samotnikami ani nie są wrogo nastawieni do innych - lubią towarzystwo, ale nie w nadmiarze i potrzebują kontroli nad intensywnością kontaktu. Nadmiar bodźców ich wyczerpuje, dlatego konieczna jest im regeneracja.

Introwersja to cecha stała i nie jest równoznaczna z nieśmiałością. Jeżeli introwertyk otrzymuje od najbliższych i otoczenia akceptację, wzrasta w przekonaniu, że wszystko jest z nim w porządku, i wyrasta na człowieka lubiącego siebie. Gorzej, jeżeli jedynym komunikatem, jaki otrzymuje, jest ten, że jest „dziwny" i powinien zachowywać się inaczej.

Nieśmiałość dziecka i jej wpływ na relacje społeczne

Jednym ze składników nieśmiałości jest poczucie wstydu, które wynika z samooceny. Wstyd dotyczy negatywnej oceny własnej osoby i sprawia, że dziecko patrzy na siebie krytycznie, uważając się za niegodne miłości. Jest to szczególnie dotkliwe w okresie dojrzewania, kiedy nastolatek potrzebuje kontaktu i akceptacji, a własne poczucie atrakcyjności i wartości uzależnia od aprobaty rówieśników.

Warto spojrzeć na cechy dziecka pozytywnie i pokazywać mu zasoby, które posiada. To, że nie jest w centrum uwagi, pozwala mu obserwować innych, ostrożnie dobierać znajomych i - co najważniejsze - dobrze czuć się samo ze sobą. Pokazanie nastolatkowi drugiej strony jego osobowości pozwoli mu spojrzeć na siebie z innej perspektywy, zbudować pozytywną samoocenę i sukcesywnie, choć we własnym tempie, nawiązywać nowe relacje.

Warto uważnie obserwować dziecko, aby wiedzieć, jakie sytuacje są dla niego trudne. Może się okazać, że w kontaktach z rówieśnikami radzi sobie dobrze, ale rozmowy z nieznajomymi, wyjście do sklepu czy zadzwonienie gdzieś to wyzwania, które je przerastają - i które często wiążą się z negatywnym myśleniem o sobie. W takiej sytuacji pomocne może być:

  • ćwiczenie różnych sytuacji społecznych w domu, w bezpiecznym środowisku

  • zachęcanie do podejmowania zmian poprzez małe wyzwania (nie od razu tygodniowy obóz!)

  • pomaganie dziecku w odkrywaniu jego talentów i umiejętności

  • głośne nazywanie emocji i odczuć dziecka, by wiedziało, że to, co czuje, jest w porządku

  • dostosowanie tempa nawiązywania relacji do możliwości dziecka, a nie oczekiwań otoczenia

Tak często słyszane przez dzieci komunikaty: „nie wstydź się", „nie ma się czego wstydzić" czy „czemu jesteś taki wstydliwy" - to nic innego jak zawstydzanie dziecka, które pogłębia jego stres i negatywny obraz samego siebie. Rozmowa o obawach, przemyśleniach i emocjach, a przede wszystkim akceptacja dziecka takim, jakie jest, pomogą mu zrozumieć siebie i budować pewność siebie - niezbędną do odnalezienia się w sytuacjach społecznych, których w życiu nie ominie.

Nieśmiałość a lęk społeczny - gdzie przebiega granica?

Nieśmiałość wiąże się z odczuwaniem lęku, zakłopotania, wstydu oraz głębokiej samoświadomości. Nieśmiałe dziecko bywa małomówne, mówi cicho, ma ograniczoną mowę ciała i trudności z nawiązaniem kontaktu wzrokowego. Nie lubi spotkań z nowymi ludźmi, unika wystąpień publicznych i trudniej nawiązuje relacje. Mogą też pojawić się objawy somatyczne, takie jak pocenie się, przyspieszone bicie serca, drżenie rąk czy suchość w ustach.

Rodzicom trudno bywa określić, które zachowania są naturalną nieśmiałością, a które świadczą już o zaburzeniu lękowym, takim jak lęk społeczny czy mutyzm selektywny. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne określa mutyzm selektywny jako zaburzenie wieku dziecięcego, charakteryzujące się stałą niemożnością mówienia w wybranych sytuacjach społecznych - na przykład dziecko nie mówi w szkole, choć w domu jest wręcz gadatliwe, a nawet hałaśliwe. Aby postawić taką diagnozę, zachowanie musi trwać co najmniej miesiąc, a jego przyczyny nie można wyjaśnić brakiem znajomości języka. Należy też wykluczyć jąkanie, autyzm, opóźnienie umysłowe, zaburzenia słuchu oraz uszkodzenie ośrodków mowy.

Różnica między nieśmiałością a mutyzmem jest wyraźna: nieśmiałość nie zakłóca codziennego funkcjonowania. Dzieci nieśmiałe, choć małomówne, to jednak mówią i mogą odczuwać jedynie dyskomfort w relacjach społecznych. Natomiast mutyzm i inne zaburzenia lękowe znacząco utrudniają, a nawet uniemożliwiają, codzienne życie.

O mutyzmie więcej piszemy TUTAJ.

Jak wspierać nieśmiałe dziecko?

Dzieci z mutyzmem cierpią w milczeniu i niezbędne jest dla nich profesjonalne wsparcie psychologiczne, często w postaci długoterminowej terapii. W przypadku dzieci nieśmiałych doraźna konsultacja z psychologiem przynosi zazwyczaj szybkie rezultaty i pozwala im czerpać radość z relacji z rówieśnikami oraz dorosłymi. Rozmowa o uczuciach - także z wykorzystaniem bajek terapeutycznych - pomoże dziecku zrozumieć targające nim emocje, a trening umiejętności społecznych pozwoli skonfrontować się z różnymi sytuacjami i nauczy, jak sobie z nimi radzić.

Najważniejsze jest wsparcie i zrozumienie: nieśmiałe dziecko potrzebuje więcej czasu i przestrzeni do nawiązywania kontaktów, autoprezentacji czy wystąpień na forum klasy. Budowanie w nim zaufania do siebie, pozwolenie na oswojenie własnej nieśmiałości, a potem wspólne pokonywanie trudności - to droga, która może pomóc mu stać się pewnym siebie młodym człowiekiem.

Czytaj także: