Rozwój osobisty a logoterapia w szkole

Czy szkoła może być miejscem, w którym uczniowie odkrywają sens swojego życia? Logoterapia — metoda stworzona przez Viktora Frankla — daje na to pytanie zaskakująco praktyczną odpowiedź.

Wymiar duchowy ucznia — czego szkoła często nie dostrzega

Głównym zadaniem szkoły jest praca z dziećmi w obszarze edukacyjnym oraz wychowawczym, tam gdzie wymaga tego konkretna sytuacja ucznia. Jednak zdaniem ekspertów koncentracja wyłącznie na wiedzy i zachowaniu pomija coś istotnego. Logoterapia zwraca uwagę przede wszystkim na wymiar noetyczny, czyli duchowy, w człowieku — i wskazuje, że jeśli pominiemy ten aspekt człowieczeństwa, młody człowiek jest bardziej narażony na kryzysy zdrowia psychicznego.

Viktor Frankl, twórca logoterapii, rozumiał duchowość jako to, co odróżnia nas od zwierząt kierujących się instynktami. Wymiar noetyczny charakteryzuje każdą osobę ludzką i stanowi fundament jej tożsamości. To właśnie na tym fundamencie logoterapia buduje swoją propozycję dla środowiska szkolnego.

Szacunek i godność zamiast kolejnego upomnienia

Dr Jolanta Kraśniewska podkreśla, że w szkole warto wrócić do nauczania opartego na szacunku — wobec każdego ucznia, nauczyciela i rodzica.

Bez względu na wyniki w szkole, bez względu na to, jak się zachowuje… W tym momencie to, co możemy powiedzieć — a to właśnie robi logoterapia — zawsze widzi to, co dobre…

– mówi ekspertka.

Jako przykład podaje sytuację z uczniem, który notorycznie przeszkadza w prowadzeniu lekcji. Zamiast upominać go przy całej klasie, nauczyciel może powiedzieć, że przez wzgląd na szacunek do niego skomentuje jego zachowanie po lekcji — w cztery oczy.

Oczywiście ten przykład nie jest możliwy do zastosowania zawsze i wobec każdego ucznia, ale ważne jest, by nie krytykować ucznia, nie upominać któryś raz z kolei, ale odnieść się do jego godności, o której być może on sam zapomniał.

– dodaje dr Kraśniewska.

W trakcie rozmowy na osobności należy dawać uczniowi wyraźny sygnał, że jest kimś więcej niż tylko swoim zachowaniem — że nie można go sprowadzać wyłącznie do wymiaru psychosomatycznego. To proste przesunięcie akcentu może mieć ogromne znaczenie dla kształtowania jego poczucia własnej wartości.

Odpowiedzialność — słowo, które w szkole brzmi inaczej

Dr Kraśniewska zaznacza, że w trakcie pracy z nauczycielami okazuje się, iż zbyt rzadko rozmawiają oni z uczniami o odpowiedzialności w jej głębszym wymiarze.

Odpowiedzialność to nie jest tylko to, jak się zachowałeś czy odrobiłeś zadanie. Odpowiedzialność, według Frankla, to jest dawanie „odpowiedzi" najpiękniejszej, jaką możesz, w sytuacji, w której jesteś.

– mówi dr Kraśniewska.

Takie rozumienie odpowiedzialności otwiera zupełnie nową przestrzeń do rozmowy z młodymi ludźmi — przestrzeń, w której uczeń nie jest rozliczany, lecz zapraszany do refleksji nad własnym potencjałem.

Wiedza to za mało — czas na rozwój osobowy

Pedagog i logoterapeutka przyznaje, że przekazywanie wiedzy jest istotą szkoły, ale zdecydowanie niewystarczającym celem. Proponuje, by umożliwić dzieciom rozwój osobowy — nie osobisty, ale właśnie „osobowy", czyli dbający o komplementarny rozwój każdej OSOBY, która składa się z ciała, umysłu i duchowości.

To ważne dlatego, żeby zaznaczyć, że człowiek jest OSOBĄ i on sam podejmuje odpowiedzialność za swój rozwój.

– mówi ekspertka.

Jedną z przestrzeni, w której można to realizować, są lekcje wychowawcze. Dr Kraśniewska proponuje, by uczniowie mogli samodzielnie wybrać sobie promotora — osobę, która będzie towarzyszyć im w pracy nad własnym rozwojem. Tematami takich spotkań mogą być m.in. rozmowy o sumieniu i o tym, że ważniejszy od opinii kolegi czy Internetu jest głos własnego sumienia.

Najpierw te zajęcia są na godzinie wychowawczej, gdzie podejmuje się konkretne tematy. Jeśli uczeń zechce, to rozwijając temat, o którym ma już pojęcie, kontaktuje się z promotorem.

– mówi dr Kraśniewska.

Ekspertka uspokaja, że taki proces nie wymaga dużego nakładu czasu — często wystarczy przerwa, chwila przed lekcją lub po niej, by porozmawiać z uczniem o nim samym.

To jest właśnie logoterapia, bo ona wskazuje, że człowiek jest ciągle gotowy na przemianę.

– mówi dr Kraśniewska.

Logoterapia w szkole poza godziną wychowawczą

Zdaniem dr Jolanty Kraśniewskiej każdy przedmiot szkolny zawiera elementy, które można wykorzystać do wprowadzania podejścia logoterapeutycznego. Na przykład na języku polskim, podczas omawiania lektur, naturalnie pojawiają się tematy sumienia, odpowiedzialności czy sensu życia.

Możemy szukać odwiecznych pytań: być albo nie być? To pytania wielkiej klasyki, wielkiej literatury i filozofii. Nie robimy nic nowego, ale wracamy do rzeczy pięknych, głębokich, prawdziwych i już sprawdzonych.

– mówi dr Kraśniewska.

A co z matematyką? Rola rozwoju intelektualnego

W programie rozwoju osobowego jest też miejsce na rozwój intelektu i ćwiczenie logiczności myślenia. Dr Kraśniewska przywołuje tu wymowne hasło:

Kto błędnie myśli, będzie błędnie działał — na matematyce uczymy się logicznie myśleć, co pomoże każdemu człowiekowi.

– dodaje ekspertka.

Nauka logicznego myślenia staje się w ten sposób wstępem do autorefleksji. Podobną rolę może pełnić geografia — odkrywając inne kultury, tradycje i historię, uczniowie uczą się lepiej rozumieć własną tożsamość i dziedzictwo.

Nauczyciel, który sam się rozwija — fundament całego systemu

Logoterapeutyczne podejście stawia przed nauczycielami jedno zasadnicze wymaganie: sami muszą pracować nad własnym integralnym rozwojem.

Na tym to polega, że wszyscy nauczyciele także pracują nad swoim integralnym rozwojem. Ktoś, kto nad tym nie pracuje, nie może pracować nad integralnym rozwojem ucznia.

– mówi dr Kraśniewska.

Dr Kraśniewska zachęca nauczycieli do pracy nad tymi obszarami, dzięki którym każdy z nich poczuje się lepiej — jako pedagog, jako człowiek i jako osoba. Chodzi o rozwijanie takich postaw, jak:

• znajomość własnych słabości i umiejętność ich przyjęcia,
• gotowość do przeproszenia ucznia, gdy jest to potrzebne,
• autentyczna radość z sukcesów uczniów,
• dostrzeganie dobra nawet w tych najmniej aktywnych osobach w klasie.

To jest bardzo franklowskie. Szukanie dobra w każdej sytuacji, czyli szukanie sensu w każdej sytuacji, także z uczniem.

– podsumowuje dr Jolanta Kraśniewska.

Debaty mamy i taty, 2024. Kampania edukacyjna: logoterapia, na rzecz zapobiegania kryzysom w zakresie zdrowia psychicznego u dzieci i młodzieży, współfinansowana ze środków Wojewody Wielkopolskiego.

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.