Władza rodzicielska, posłuszeństwo? Czy to nie jest passe?

Wychowanie dzieci bez posłuszeństwa — czy to możliwe i czy na pewno korzystne? Odpowiedź na to pytanie wymaga odróżnienia pojęć, które często mylimy, oraz przyjrzenia się temu, czym władza rodzicielska naprawdę jest i skąd się bierze.

Dwa skrajne podejścia do wychowania

Podejmując tematykę wychowania, nie można pominąć problemu posłuszeństwa. Ścierają się w tej kwestii dwa skrajne ujęcia. Pierwsze utożsamiane jest z karnością i surową dyscypliną, drugie — często określane mianem wychowania bezstresowego — charakteryzuje się brakiem stawiania wymagań i zdaniem się na wewnętrzne, pozytywne ukierunkowania wychowanka. Spróbujmy odpowiedzieć na istotne pytanie: w jaki sposób egzekwować posłuszeństwo w wychowaniu, nie niszcząc naturalnej twórczości młodego człowieka, lecz skutecznie wspierając jego rozwój?

Czym jest władza rodzicielska?

Posłuszeństwo w wychowaniu ściśle wiąże się z pojęciem władzy rodzicielskiej. Stanisław Sławiński w książce Spór o wychowanie w posłuszeństwie definiuje władzę jako prawo decydowania o innych ludziach. Samo pojęcie władzy nie ma w naszym społeczeństwie dobrych notowań — kojarzy się z aparatem ucisku i przemocy. Natomiast poprawne rozumienie i sprawowanie władzy wymaga przyjęcia kryterium społecznego dobra: władza winna zawsze być służbą, a związane z nią prawo decydowania zawiera w sobie obowiązek służby grupie społecznej, której ta decyzja dotyczy.

Odnosząc powyższe do władzy rodzicielskiej, powinna ona być wykonywana dla dobra wychowanka oraz społeczności, w której żyje i będzie w przyszłości realizował swoje życiowe zadania. Władza rodzicielska wynika z porządku natury — pojawia się wraz z dzieckiem. Ponieważ władza zawsze wiąże się z podejmowaniem decyzji, jej nieodłącznym elementem jest odpowiedzialność. Celem sprawowania władzy wychowawczej jest osobowy wzrost wychowanka, a dobrze sprawowana władza wymaga rozeznania osobowości dziecka i dialogu z nim.

Władza wychowawcza chroni również dziecko przed skutkami jego niedoświadczenia życiowego i dlatego czasem wymaga użycia siły — rozumianej tu bardzo konkretnie: na przykład złapania lub wzięcia na ręce dziecka wbiegającego na jezdnię. Z psychologicznego punktu widzenia władza rodzicielska daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, którego brak może bardzo niekorzystnie wpłynąć na jego wszechstronny rozwój. Dobrze sprawowana władza rodzicielska pozwala równocześnie zachować autonomię dziecka jako osoby — traktowanie go jako indywidualności, która nie jest kopią rodziców i ma prawo posiadać inne uzdolnienia i predyspozycje.

Posłuszeństwo a uległość — ważna różnica

Czym zatem jest posłuszeństwo? Stanisław Sławiński definiuje je jako dobrowolne podporządkowanie się władzy, które wypływa z uznawania czyichś uprawnień decyzyjnych. Należy przy tym wyraźnie odróżnić pojęcie posłuszeństwa od uległości. Posłuszeństwo ma charakter wyboru — z własnej woli podejmujemy zachowanie zgodne z życzeniem osoby mającej władzę, które uważamy za właściwe w danej sytuacji. Nie jest to bezwolne podporządkowanie.

Uległość natomiast polega na podporządkowaniu się władzy ze względu na to, że dysponuje ona pewnymi środkami nacisku. Jest w pewnym sensie rezygnacją z własnej autonomii — postawą „nie mam innego wyjścia". W dłuższej perspektywie uległość wprowadza napięcia, gdyż wypływa z prymitywnej interesowności i nie pozostawia miejsca na poczucie odpowiedzialności. W stosunkach wychowawca–wychowanek niezwykle ważne jest zatem wypracowanie właśnie postawy posłuszeństwa — co jest trudnym zadaniem dla obu stron.

Wychowawca powinien wykazać dużą cierpliwość i konsekwencję w ukazaniu wychowankowi celowości postawy posłuszeństwa — czyli pokazać potrzebę, wręcz nieodzowność proponowanego zachowania dla dobra dziecka. Z pozycji wychowanka przyjęcie tej postawy wymaga natomiast często rezygnacji z egoistycznego spojrzenia na sprawę i przezwyciężenia nastawienia na rywalizację. Autentyczne posłuszeństwo wymaga refleksji nad postawionym zadaniem i uznania we własnym sumieniu jego zasadności — w przeciwnym razie może przerodzić się w patologiczną formę, tak zwane ślepe posłuszeństwo. Prawdziwe posłuszeństwo wymaga czujności i roztropnego namysłu, a w wielu sytuacjach kształtuje się na drodze dialogu z wychowawcą.

Sztuka wydawania poleceń

Wychowawca powinien przyswoić sobie umiejętność wydawania poleceń. Jest to wyraz sprawowanej władzy wychowawczej i coś zupełnie naturalnego w strukturze: rodzic–dziecko czy wychowawca–wychowanek. Każde polecenie powinno być jednoznaczne i krótkie — nie ma potrzeby wygłaszania przy tej okazji wykładu na temat jego ważności ani szerokiego uzasadniania.

Słowo w procesie wychowania ma dużo mniejsze znaczenie niż czyn i postawa. Znane porzekadło przypomina, że słowa pouczają, czyny pociągają. Już małe dziecko podejmuje takie działania, jakie obserwuje u rodziców, a w dalszej kolejności u innych dorosłych. Tym większą uwagę należy przykładać do wypowiadanych poleceń — powinny one precyzyjnie określać zadanie, jakie wychowanek ma wykonać. Wychowawca musi przy tym znać możliwości dziecka i formułować polecenia, które jest ono w stanie wykonać.

W przypadku wątpliwości, czy wychowanek ma niezbędną wiedzę do wykonania danego polecenia, warto najpierw upewnić się — i jeśli to konieczne, wyjaśnić lub pokazać — jak należy daną czynność wykonać. Taka sytuacja występuje często w odniesieniu do młodszych dzieci: najpierw trzeba je nauczyć, a dopiero w następnej kolejności egzekwować poprawne wykonanie czynności.

Nagroda i kara — z umiarem

W wypracowaniu postawy posłuszeństwa właściwą rolę może odgrywać umiejętne stosowanie nagrody i kary. Nie można jednak przesadnie polegać na tych elementach — wydawanie poleceń jest częścią sprawowania władzy wychowawczej i z tej racji powinno być traktowane jako naturalna postawa rodziców względem dzieci. Rodzice częściej nadużywają mechanizmu karania niż nagradzania, a przecież dziecko pragnie, aby jego wysiłek został zauważony i doceniony.

Posłuszeństwo jako droga do dojrzałości

Postawa posłuszeństwa ma istotne znaczenie wychowawcze nie tylko dlatego, że porządkuje kwestię zależności i sprawowania władzy rodzicielskiej. Przygotowuje ona również do dorosłych zadań, uświadamiając dziecku, że wydawanie poleceń pociąga za sobą odpowiedzialność za skutki ich wykonania. Autentyczne posłuszeństwo nie jest wrogiem wolności człowieka — stanowi raczej wskazówkę do podejmowania dobrych wyborów w trudnych sytuacjach, w których wiedza i rozeznanie młodego człowieka są ograniczone.

Posłuszeństwo wobec osób, którym się ufa, jest zatem rękojmią podążania dobrą drogą — ku samodzielności i pełni osobowej dojrzałości.

Zdjęcie ilustracyjne / fot. Anna Makowska

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.