Odpowiedzialność to jedna z tych cech, które odróżniają dojrzałego człowieka od kogoś, kto jeszcze nie ukształtował swojego charakteru - i właśnie dlatego wychowanie do odpowiedzialności powinno znajdować się w centrum uwagi każdego rodzica i nauczyciela.

Czym jest odpowiedzialność i jak się rozwija?

Świadomość odpowiedzialności oraz jej zakres zmieniają się w zależności od etapu rozwoju fizycznego, emocjonalnego i duchowego człowieka. Możemy zatem mówić o odpowiedzialności dziecka, ucznia, młodzieńca, a także dorosłego człowieka. Odpowiedzialność wiąże się również z pełnionymi funkcjami w życiu rodzinnym - mówimy o odpowiedzialności żony, męża, matki czy ojca - jak i w życiu społeczno-zawodowym, dotycząc urzędników, nauczycieli, kierowców, dziennikarzy, posłów czy kapłanów. Pojęcie odpowiedzialności jest zatem nieodłącznie związane z każdą dziedziną naszego życia, a jej brak nie tylko je utrudnia, lecz wręcz stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia.

Rozumienie odpowiedzialności kształtuje się stopniowo wraz z rozwojem psychoemocjonalnym człowieka. Można wyróżnić cztery podstawowe elementy, które zarazem określają poziomy jej rozumienia:

  • świadomość działania,
  • celowość działania,
  • przewidywanie skutków,
  • gotowość ponoszenia konsekwencji swego działania.

U dziecka zrozumienie tego, co robi, pojawia się stosunkowo wcześnie. Nie występuje jednak jednoznaczne uświadomienie celu podejmowanych działań - często mają one charakter kopiowania zachowań dorosłych. Zauważając aprobatę otoczenia, dziecko powtarza określone czynności, by uzyskać pochwałę lub wywołać pożądaną reakcję najbliższych. Spełnienie pierwszych dwóch warunków nie wymaga zatem szczególnego przygotowania - rodzi się ono na gruncie obserwacji otaczającego świata i zachowań osób najbliższych.

Przewidywanie skutków - wyzwanie dla wychowawców

Rzeczywiste trudności zaczynają się przy trzecim elemencie: przewidywaniu skutków własnego działania. W tym przypadku niezbędna jest wiedza i zdolność logicznego myślenia. Warto podkreślić, że umiejętność ta nie może wynikać wyłącznie z własnych doświadczeń - w wielu przypadkach takie doświadczenia mogłyby kończyć się tragicznie. Zadanie uświadomienia wychowankom skutków podejmowanych działań spoczywa przede wszystkim na dorosłych, a szczególnie na tych, którzy „z urzędu" pełnią funkcje wychowawców: rodzicach i nauczycielach.

Istotną rolę odgrywają również starsze rodzeństwo, inni członkowie rodziny oraz osoby stanowiące wzorce zachowań dla młodych ludzi. Jak pokazują badania, silne oddziaływanie mają w tej mierze media - szczególnie telewizja oraz Internet. Nierzadko propagują one postawy niemające nic wspólnego z odpowiedzialnością, a nieodpowiedzialne wzorce bywają popularyzowane przez znane osoby ze świata rozrywki, wykreowane na idoli młodzieżowych.

Najtrudniejszy krok: ponoszenie konsekwencji

Jeszcze większe wyzwanie stanowi czwarty element: gotowość ponoszenia konsekwencji własnego działania. W wielu sytuacjach młody człowiek szuka „łatwego, taniego i przyjemnego" rozwiązania stojących przed nim zadań. Dobrym przykładem jest sytuacja szkolna - uczeń wie, po co chodzi do szkoły, i zdaje sobie sprawę, że brak przygotowania do lekcji może skutkować oceną niedostateczną. Kiedy jednak ten „czarny scenariusz" się spełnia, zamiast przyjąć odpowiedzialność, szuka winnych poza sobą.

„Gdyby mnie nie spytała, jedynki bym nie dostał!!"

To zdanie dobrze ilustruje mechanizm, który - niestety - powtarza się w życiu osób nieodpowiedzialnych i nie dotyczy wyłącznie spraw łatwych do naprawienia. W dorosłym życiu odpowiedzialność jest konieczna, ponieważ działania człowieka bardzo często dotyczą sytuacji, których nie da się cofnąć ani w prosty sposób zmienić. Konsekwencje naszych decyzji dotykają przecież nie tylko nas samych, ale również naszych najbliższych - tych, których kochamy i pragniemy ich szczęścia.

Jak kształtować postawę odpowiedzialności?

Różne mogą być sposoby budowania postawy odpowiedzialności u wychowanków. Jednym z kluczowych elementów tego procesu jest wykształcenie tzw. cywilnej odwagi - czyli zdolności do przyjęcia odpowiedzialności i przyznania się do popełnionego czynu. To jednak tylko częściowe spełnienie czwartego warunku. Niezbędna jest jeszcze realna możliwość naprawienia - a jeśli to niemożliwe - przynajmniej złagodzenia skutków nieodpowiedzialnego działania. Sama deklaracja przyjęcia konsekwencji na siebie jest gołosłowna, jeśli nie towarzyszy jej rzeczywista zdolność do wywiązania się z tego zobowiązania.

Postawa odpowiedzialna jest niezbędna w życiu małżeńskim i rodzinnym. Do ról żony, męża, matki i ojca konieczne jest przygotowanie, którego głównym elementem jest właśnie odpowiedzialność. Nie bez powodu w tytule książki kardynała Karola Wojtyły widnieją dwa słowa: Miłość i Odpowiedzialność - połączone spójnikiem „i", który podkreśla ich nierozerwalny związek. Dojrzała miłość bez odpowiedzialności jest po prostu niemożliwa - te pojęcia są ze sobą integralnie związane.

Nadrzędnym zadaniem rodziców i wychowawców jest zatem przygotowanie młodego człowieka do przyszłych ról - rodzinnych, społecznych i zawodowych - w duchu odpowiedzialności za siebie i za drugiego człowieka.

Zdjęcie ilustracyjne: Pixabay.com