Ministerstwo samotności sposobem na przeciwdziałanie izolacji i osamotnieniu?

Samotność to choroba i niepokojące zjawisko społeczne, którego negatywne skutki odczuwają zarówno dorośli jak i dzieci. Problem pogłębiła pandemia, nie bez wpływu pozostają też nowoczesne – pozornie prospołeczne – technologie oraz wzrost postaw egoistycznych. Czy da się temu zjawisku skutecznie przeciwdziałać? W niektórych krajach powstały specjalne ministerstwa ds. samotności.

Zjawisko znane, ale mało zbadane

Problem przedstawiał już na naszych łamach dr hab. prof. UAM Michał A. Michalski, prezes Instytutu Wiedzy o Rodzinie i Społeczeństwie, w tekście „Czy nadchodzi epidemia samotności?". Zjawisko nasila się zwłaszcza w społeczeństwach dobrobytu, w których więzi społeczne i rodzinne ulegają systematycznemu osłabieniu.

- Fizyczna obecność drugiej osoby nie musi automatycznie chronić przed samotnością – zauważa naukowiec.

Samotności można doświadczać więc nie tylko żyjąc i mieszkając w pojedynkę, ale też w rodzinie, szkole, grupie znajomych. Wyobcowanie, trudności w komunikacji i relacjach wzajemnych, lęk przed nawiązywaniem bliższych więzi, odkładanie założenia rodziny – to wszystko może leżeć u podstaw ludzkiego osamotnienia.

Pandemia spotęgowała doświadczanie samotności

Problem nie od dziś dostrzegają specjaliści – psycholodzy oraz członkowie organizacji pomocowych. Okres pandemii i związana z nim przymusowa izolacja, zamknięcie wspólnych przestrzeni (lokali gastronomicznych, kin, teatrów), zakaz wieloosobowych imprez rodzinnych i publicznych – tylko spotęgował zjawisko samotności, ale też zwrócił na nie uwagę społeczną.

Z samotnością można i należy walczyć, lub raczej okazywać pomoc osobom jej doświadczającym, o ile w ogóle takiej pomocy zechcą. Można to robić na poziomie rodziny, szkoły, instytucji opieki, grona osób bliskich. Ale też myśli się i wdraża rozwiązania systemowe, które mają na celu ograniczenie tego negatywnego zjawiska.

Pierwsze instytucje w Wielkiej Brytanii i Japonii

W Wielkiej Brytanii w 2018 r. przedstawiono strategię zwalczania samotności. Uznano bowiem, że to zadanie o znaczeniu ogólnospołecznym. Powołano tam ministerstwo ds. samotności, którego rozpoczęło tworzenie sieci złożonej z organizacji pomocy, psychologów oraz zwykłych obywateli, doświadczających problemu samotności.

W ślad za doświadczeniami brytyjskimi podążyli Japończycy. W szczycie pandemii koronawirusa, wobec raptownego wzrostu liczby samobójstw, w lutym 2021 r. rząd Japonii powołał ministra ds. samotności.

Dyskusja o samotności trwa w Niemczech

Dyskusja na temat potrzeby powołania specjalnej placówki, która przeciwdziałałaby negatywnym skutkom społecznym, jakie pociąga za sobą samotność toczy się też od 2019 r. w Niemczech. Okres pandemii spowodował, że szerzej dostrzeżono znaczenie zjawiska samotności w sferze społecznej i uznano je za ważne zagadnienie polityczne.

Pierwszym krokiem, jakie podjęto, zanim zapadną ewentualne decyzje o powołaniu rządowej instytucji ds. samotności, było poddane zjawiska wnikliwej analizie politycznej i naukowej. Zwołano w tym celu konferencję z udziałem specjalistów ds. polityki społecznej, naukowców i przedstawicieli organizacji charytatywnych.

Omawiając problem podkreślano, że zjawisko samotności nie dotyczy tylko osób, które utraciły swego życiowego partnera lub partnerkę, zmniejszył się krąg ich przyjaciół lub nie są na tyle mobilni, żeby mogli samodzielnie wyjść z domu, ale też dotyka wielu młodych ludzi, co dało o sobie wyraźnie znać podczas pandemii.

Pierwsze pomocne rozwiązania

Przykładem już działających u naszego zachodniego sąsiada rozwiązań jest program organizacji Maltańska Służba Medyczna (Malteser Hilfsdienst) pod nazwą „Razem i dla siebie", działający w około 110 miejscach w całym kraju i nastawiony na udzielanie wsparcia seniorom, zwłaszcza ciężko chorym. Poza tym w Niemczech działa około 530 domów wielopokoleniowych, wspieranych finansowo przez państwo, które nastawione są na zapobieganie izolacji i samotności.

Powołanie kogoś w rodzaju pełnomocnika rządu federalnego ds. samotności mogłoby spowodować, że samotność stałaby się tematem szerszej dyskusji publicznej, a taki pełnomocnik mógłby zwrócić większą uwagę czołowych polityków na zagadnienie samotności i nakłonić ich do uwzględnienia w podejmowanych decyzjach ich wpływu na zapobieganie i zwalczanie zjawiska samotności.

Samotność destrukcyjna w wielu wymiarach

W wypowiedziach niemieckich polityków jest obecna świadomość, że problem przeciwdziałania negatywnym skutkom zjawiska samotności musi obejmować zarówno politykę ochrony zdrowia, jak i politykę socjalną oraz gospodarczą.

W Polsce, jak dotąd, nie odbyła się szersza debata na temat przeciwdziałania skutkom samotności. Natomiast badania, prowadzone m.in. przez dr hab. prof. UAM Michała A. Michalskiego dowodzą, że skutki tego zjawiska są negatywne nie tylko w sferze psychicznej i społecznej, ale także mają zgubny wpływ dla gospodarki.

- Szacunkowy koszt, który ponoszą pracodawcy w związku z epidemią samotności to 2.5 miliarda funtów rocznie… - podaje naukowiec w odniesieniu do danych z Wielkiej Brytanii.

Należy również zwrócić uwagę, że na problem izolacji i osamotnienia, które mogą w efekcie prowadzić do samotności, mają wpływ zarówno systemy edukacyjne i wychowawcze, modne ideologie społeczne i idee polityczne, wyznawane wartości, modele rodziny i zachowań społecznych, postęp technologiczny, klimat czy poziom dobrobytu.

Człowiek jest „zwierzęciem społecznym" i nawet największy indywidualista nie będzie dobrze funkcjonował w samotności.

Oprac. wit
Źródło: DW, własne
Zdjęcia: Pixabay.com, Pexels.com

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.