Czy ocena funkcjonalna ucznia zagraża prawom rodziców? Analiza poradnika Ośrodka Rozwoju Edukacji

Kontrowersyjne wynalazki, wśród nich edukacja włączająca czy ocena funkcjonalna, są obecnie z uporem i wieloma drogami wprowadzane do systemu szkolnictwa w Polsce. Tworzone są instytucje, takie jak Specjalistyczne Centra Wspierania Edukacji Włączającej (tzw. SCWEW-y) czy doradcy ds. dostępności edukacji (DDU). Podmioty rządowe udostępniają także darmowe materiały dla szkół; jednym z nich jest poradnik o ocenie funkcjonalnej, który oferuje Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE). Czy rodzice mają się czego obawiać? 

Ocena funkcjonalna ucznia i Kwestionariusz Szkolnej Oceny Funkcjonalnej według autorów poradnika ORE. Przydatne czy niebezpieczne narzędzie dla polskiej oświaty? 

Poradnik pt. „Ocena funkcjonalna w szkole dla każdego – założenia, pomiar, zastosowanie”, opracowany w ramach projektu z udziałem Ministerstwa Edukacji Narodowej, składa się z kilku części: w pierwszej przedstawione zostały zagadnienia związane z inkluzją (inaczej edukacją włączającą), w drugiej z kolei zaprezentowano przeprowadzone badania i ostateczną wersję Kwestionariusza Szkolnej Oceny Funkcjonalnej (KSzOF) dla dokonywania oceny funkcjonowania uczniów z poszczególnych grup wiekowych. Trzecia część to wskazówki, jak wykorzystać KSzOF w szkolnej praktyce i wsparciu rozwoju dziecka, a na końcu zawarto wyniki badań jakościowych, przy których „głos zabrali nauczyciele wdrażający te innowacyjne rozwiązania w swojej pracy”. 

---

Sama ocena funkcjonalna (OF) opiera się przede wszystkim o obserwację funkcjonalną, którą autorzy poradnika definiują jako „opis i analiza integralnego funkcjonowania dziecka/młodego człowieka”; wymieniane są tu sfery do obserwacji takie jak fizyczna, społeczna, emocjonalna, moralno-duchowa, językowa czy osobowościowa. Ponadto „w obserwacji funkcjonalnej celem jest zauważenie nie tylko trudności ucznia, ale także jego kompetencji, możliwości i talentów”. Analizowane mają być zachowania ucznia, sposób funkcjonowania ucznia w szkole, ale i w domu rodzinnym, na boisku czy na zbiórce harcerskiej, a także informacje zebrane od pracowników niepedagogicznych szkoły np. pracujących w szatni czy sekretariacie.

---

KSzOF udostępniany w poradniku składa się z ok. 50 pytań podzielonych na 9 obszarów określonych przez Międzynarodową Klasyfikację Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF); są to:

• Uczenie się i stosowanie wiedzy;

• Ogólne zadania i obowiązki;

• Porozumiewanie się;

• Motoryka, poruszanie się, w tym mobilność i aktywność manualna;

• Dbanie o siebie, samoobsługa i samodzielność;

• Wzajemne kontakty i związki międzyludzkie;

• Życie domowe;

• Edukacja szkolna;

• Życie w społeczności lokalnej.

KSzOF przygotowano w 4 wersjach – dla grup wiekowych: klasy I-III, klasy IV-VI, klasy VII-VIII oraz szkoły ponadpodstawowe; składa się on z części wypełnianej przez nauczyciela oraz części uzupełnianej przez rodzica. Na każde pytanie należy wybrać odpowiedź oceniając funkcjonowanie ucznia w danym aspekcie na skali od 1 do 5, gdzie 5 oznacza oznacza „w bardzo wysokim stopniu”, a 1 „w niewielkim stopniu”.

---

Na uczniach (3593 osoby) testowano najpierw eksperymentalną wersję kwestionariusza, a później także wersję ostateczną (5235); tą wersję poddano również walidacji statystycznej oraz porównaniu z innymi, już istniejącymi narzędziami o porównywalnych zastosowaniach.

---

Jak tłumaczą autorzy opracowania, „wyniki uzyskane za pomocą KSzOF (...) mogą stanowić wstępne informacje o trudnościach doświadczanych przez osobę uczącą się w konkretnych aktywnościach/zachowaniach (lub braku takich wyzwań)”.

Jak KSzOF ma być wykorzystywany przez nauczycieli w edukacji? Wskazówki ORE pod merytorycznym nadzorem MEN

Zdaniem autorów poradnika Szkolna Ocena Funkcjonalna (SzOF) ma charakter responsywny, to znaczy powinna być zastosowana, gdy zostaną zauważone trudności w funkcjonowaniu dziecka; ocena ma być stosowana także regularnie u dziecka, które już korzysta z działań wspierających. Ma ona także wskazać na mocne strony dziecka. 

---

Gdy zapadnie decyzja o uruchomieniu SzOF, dyrektor szkoły ma wyznaczyć nauczyciela koordynującego proces podzielony na 5 etapów; w pierwszym rozdaje się KSzOF przynajmniej 3 osobom – rodzicowi, nauczycielowi i specjaliście, w drugim – prowadzi się pogłębioną obserwację dziecka, która ma uwzględniać także przyczyny jego zachowań „w domu, na lekcjach, w świetlicy szkolnej, w szkolnej szatni, w czasie zajęć na świeżym powietrzu, w trakcie swobodnych zajęć pozalekcyjnych itp.” i trwać min. 3-4 tygodnie. 

---

Trzeci etap oceny to spotkanie osób wypełniających kwestionariusze i porównanie ich obserwacji, a na tej podstawie stworzenie planu „wsparcia edukacyjno-specjalistycznego” w określonych obszarach i na określonym poziomie. Taki „plan wsparcia” to „ jeden spójny dokument, który jest efektem wewnątrzszkolnych konsultacji, ustaleń zespołu szkolnych specjalistów, nauczycieli, rodziców, osób uczących się. Zawiera jasno sprecyzowane zadania, wskazuje osoby odpowiedzialne za ich realizację oraz określa formę, sposób i miejsce ich realizacji. Jest podpowiedzią, wskazówką metodyczną dla wychowawcy, nauczycieli realizujących proces kształcenia, specjalistów i rodziców, jak pracować z osobą uczącą się, jak wspierać ją w pokonywaniu trudności, jak motywować do działania, czego i jak uczyć”. 

---

Etap czwarty to monitorowanie przebiegu wsparcia, a piąty – ewaluacja planu i dalsze działania, np. ponowna SzOF czy skierowanie dziecka do poradni psychologiczno-pedagogicznej w celu diagnozy i ewentualnego wystawienia orzeczeń i opinii.  

Takie SzOF zostały wykonane przesiewowo przez nauczycieli opisywanych w poradniku; z ponad 7500 uczniów szkół ogólnodostępnych prawie 38% badanych dzieci zostało w ten sposób zakwalifikowanych do grupy uczniów potrzebujących wsparcia na jednym z trzech poziomów intensywności. 

Rola rodziców w procesie Szkolnej Oceny Funkcjonalnej według specjalistów ORE

W poradniku ORE przeczytać możemy, że „rodzice są swoistymi partnerami szkoły w procesie oceny funkcjonalnej”. Proces powinna charakteryzować m.in. „zasada partnerstwa – podkreśla równorzędne prawa oraz obowiązki nauczycieli i rodziców, ale też wspólne ponoszenie odpowiedzialności” oraz „zasada jedności oddziaływań – przypomina o konieczności realizowania przez rodzinę i szkołę w pracy wychowawczej zgodnych celów”. 

---

Aby uzyskać „efektywne współdziałanie” rodziców w procesie OF, należy między innymi „zapewnić wsparcie emocjonalne – proces oceny funkcjonalnej może być stresujący dla rodziców” oraz „podkreślać rolę rodziców – wskazanie im, że są kluczowymi członkami zespołu wspierającego dziecko i że ich zaangażowanie w proces oceny jest niezwykle istotne może być pierwszym krokiem do dalszej aktywnej współpracy”. Przy czym „(...) rodzic może być nie tylko partnerem w procesie oceny funkcjonalnej i źródłem informacji o dziecku, lecz także kreatorem życia szkolnego i aktywnym współuczestnikiem społeczności szkolnej.”

Jakich to informacji ma być źródłem rodzic? Na przykład:

1. „Jakie są potrzeby i priorytety w rodzinie?

2. Jaki jest rutynowy plan dnia w domu?

3. Jakie są stosowane strategie zarządzania czasem w domu?”

4. „Czy i w jaki sposób jest spędzany czas wolny?”

5. „Z jakich form wsparcia korzysta rodzina?”

6. „W jakich formach wsparcia na rzecz osoby uczącej się rodzice czują się kompetentni?”

W podsumowaniu poradnika czytamy: „(...) opierając się na wynikach badań realizowanych przez setki rodziców, nauczycieli i nauczycielek w całej Polsce, w grupie kilku tysięcy osób uczących się doszliśmy do przekonania, że zaprezentowane rozwiązania powinny być upowszechnione i wdrożone w polskich szkołach.”

---

Dalej autorzy piszą tak: „Jesteśmy przekonani, że to nauczyciele i nauczycielki, specjaliści oraz specjalistki najlepiej znają potrzeby uczniów i uczennic”.

---

Z przedostatniego zdania poradnika zniknęły zatem w końcu enigmatyczne „osoby uczące się”, ale… zniknęli też rodzice, którzy mieli być „swoistymi partnerami” i uczestniczyć w SzOF na „zasadach partnerstwa”!

Za sprawą rozporządzenia minister edukacji od 1 września 2026 r. taka ocena funkcjonalna będzie obowiązkowa dla dzieci i uczniów, którzy diagnozowani będą w poradniach psychologiczno-pedagogicznych.

Przypadek?

Źródło:

ore.edu.pl, www.gov.pl

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.