Kto tak naprawdę rządzi polską szkołą w 2026 roku? Reformy edukacji wprowadzane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i nie tylko

Reformy edukacji wdrażane w Polsce od lat — edukacja zdrowotna, edukacja włączająca, Reforma26 „Kompas Jutra", ograniczanie kanonu lektur i podstawy programowej — mają twarze polityków takich jak Barbara Nowacka czy Donald Tusk, ale czy to naprawdę oni stoją za tymi zmianami?

Konkretny polityk rządzi przez kilka lat, czasem nawet krócej, a psucie polskiego szkolnictwa trwa od dekad. W rzeczywistości żyjemy w czasach głębokiej transformacji edukacji, która jednak prezentowana jest społeczeństwu jako pozornie niepowiązane ze sobą, pojedyncze reformy. Ma to uchronić pomysłodawców przed społecznym oporem, który mógłby się pojawić, gdyby rodzice i nauczyciele mieli pełny obraz tego, co się dzieje i do jakiego celu to zmierza.

Jak polska szkoła zmieniała się przez dekady?

Od czasów PRL-u w polskiej szkole zmieniło się niemal wszystko: zakres materiału, metodyka nauczania, zmienili się też sami uczniowie. Przez lata stopniowo rezygnowano z kształcenia intelektu — odchodzono od nauczania myślenia przyczynowo-skutkowego, usuwając je z podręczników. Szkoła coraz wyraźniej przestawała uczyć myślenia, skupiając się na przyswajaniu informacji.

W 2012 roku nastąpił kolejny przełom: zmieniono sposób konstruowania podstawy programowej. Treści przestały być zapisywane tematycznie i problemowo, a zaczęto stosować formułę właściwą dla kształcenia zawodowego — „uczeń potrafi" coś wykonać, przeanalizować, porównać. Jest to spójne z dokumentami międzynarodowymi, w których nie ma rozróżnienia na kształcenie ogólne i zawodowe — wszystko odnosi się do jednego zunifikowanego modelu. Takie ujednolicenie sprawia, że całe szkolnictwo ląduje na tym samym, niższym poziomie.

Jakie reformy edukacji wdrażane będą w 2025 i 2026 roku?

Kolejnym celem reform szkolnictwa jest zmiana roli szkoły: z instytucji, która kształci, wychowuje i przekazuje wiedzę, ma ona stać się placówką odpowiedzialną za formowanie „społeczeństwa inkluzywnego", w którym wszystko przenika się ze wszystkim. Koncepcja ta zakłada przekraczanie „różnic rasowych, płciowych, klasowych, pokoleniowych i geograficznych" oraz zapewnienie włączenia i równości szans. Jej częścią jest także określanie przez społeczeństwo zestawu instytucji regulujących interakcje społeczne — instytucji, które będą wdrażać zamierzenia ogólnoświatowe.

Za opracowywaniem szczegółowych programów przebudowy szkolnictwa stoi Europejska Agencja do Spraw Specjalnych Potrzeb i Edukacji Włączającej, powołana przez Komisję Europejską. W ramach tej Agencji działają kraje europejskie — nie tylko należące do UE, ale również m.in. Ukraina. Dokument dla Polski pochodzi z 2020 roku i liczy 180 stron. Jego realizacja przebiega bez zmiany stosownej ustawy o szkolnictwie — po cichu, bez wiedzy i zgody społeczeństwa.

W 2017 roku utworzono Europejski Obszar Edukacji, w ramach którego pojawiły się możliwości wyjazdów zagranicznych dla nauczycieli i uczniów. W rzeczywistości jednak jest to narzędzie wynaradawiania młodych ludzi, połączone z usuwaniem narodowej historii i kultury z programów nauczania. W unijnych dokumentach zniknęło pojęcie „wychowania" — zastąpiło je „kształcenie postaw i przekonań". Wszystko to zmierza ku obniżaniu poziomu nauki i docelowemu połączeniu szkolnictwa różnych krajów — już teraz mówi się o integracji edukacji Polski i Ukrainy.

Kto naprawdę kontroluje polskie szkoły?

Wszystko, co dzieje się w polskiej edukacji, odbywa się za przyzwoleniem polskich władz — polska edukacja formalnie nie podlega dyrektywom unijnym. Unia Europejska radzi sobie z tym jednak poprzez wielopoziomowe sprawowanie rządów. Narzędziami są tu porozumienia zawierane nie tylko z rządami krajów, ale bezpośrednio z samorządami, stowarzyszeniami, fundacjami, uczelniami, a nawet związkami pracowniczymi. Za wytycznymi idą środki finansowe.

Mechanizm jest prosty: nawet jeśli polska edukacja będzie początkowo finansowana przez ministerstwo, ostatecznie nie utrzyma się z tych środków. W to miejsce wejdą stowarzyszenia i organizacje realizujące unijne cele i dysponujące unijnymi pieniędzmi — dając Unii Europejskiej kontrolę nad polskimi szkołami większą niż mają prowadzące je samorządy. W efekcie polska, narodowa edukacja może przestać istnieć.

Nowe struktury poza kuratoriami i ministerstwem

Przykładem nowych mechanizmów kontroli są już funkcjonujące stanowiska Doradców ds. Dostępności Uczenia się (DDU), którzy czuwają nad przebiegiem „włączenia" wszystkich uczniów. Podlegają oni dyrektorom szkół i przedszkoli, ale jednocześnie stanowią pierwszy stopień nowej struktury działającej całkowicie poza kuratoriami i ministerstwem. Kolejne ogniwa tej struktury to:

• SCWEW-y (Specjalistyczne Centra Wspierające Edukację Włączającą) — budowane na zapleczach szkół specjalnych;
• ogólnopolski ośrodek centralny — mający wspierać uczniów i nauczycieli z całej Polski, a jednocześnie gromadzić szczegółowe informacje o każdym dziecku: jego postawach, zachowaniach, a nawet sytuacji rodzinnej.

Tego rodzaju dane mogą w przyszłości posłużyć do zaawansowanej kontroli społecznej. Na Zachodzie wiele z tych zmian wprowadzono już wcześniej — i ich zgniłe owoce są już wyraźnie widoczne. Warto przypomnieć, że tuż po transformacji ustrojowej w 1989 roku Polska miała wyższy poziom nauczania niż kraje, które wówczas chciała gonić. Od tamtej pory zrobiono wiele, by tę przewagę zniszczyć.

Świadomość rodziców jako oręż w walce o polską szkołę

Przed nami nierówna walka o przyszłość naszych dzieci. Jednym z najważniejszych oręży w tej walce jest świadomość społeczeństwa — pozwoli ona na stawianie oporu i zatrzymanie reform, które zmieniają polską szkołę nie do poznania. Znajomość mechanizmów, źródeł finansowania i rzeczywistych celów tych przemian to pierwszy krok do skutecznego działania.

Artykuł opracowano na podstawie wywiadu Elżbiety Lachman, redaktor naczelnej portalu PolskieForumRodzicow.pl, z Jolantą Dobrzyńską, ekspertem oświatowym z Koalicji na Rzecz Ocalenia Polskiej Szkoły. Pełny wywiad dostępny jest poniżej:

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.