Polska kultura obfituje w wielkanocne tradycje i zwyczaje. To czas, w którym obrzędy religijne mieszają się z ludowymi zwyczajami. Wielkanoc to przede wszystkim Triduum Paschalne, Rezurekcja, święconka, ale i śmigus dyngus czy siuda baba. Czym jeszcze wyróżniamy się wśród innych krajów?

Wielki Tydzień

Święta Wielkanocne w Kościele katolickim i w całym chrześcijaństwie to najważniejszy czas w ciągu całego roku. Obchodzone są w niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca. Pamiątka śmierci Jezusa Chrystusa i Jego Zmartwychwstanie to najbardziej uroczysty czas dla wierzących. Kończy się Wielki Post, który rozpoczął się w Środę Popielcową obrzędem posypania głów popiołem i trwał czterdzieści dni, aż do Wielkiego Czwartku, otwierającego Triduum Paschalne. Więcej o tradycji katolickiej w okresie Wielkiego Postu przeczytasz w artykule ...

Niedziela Palmowa ma miejsce tydzień przed Wielkanocą. W czytaniach mszalnych słyszymy o wjeździe Chrystusa do Jerozolimy na osiołku, witaniu Go radosnymi okrzykami i kładzionymi pod nogi palmami. W wielu parafiach organizuje się misterium Męki Pańskiej lub symboliczne witanie Jezusa, szczególnie przed dziecięcymi mszami świętymi. Tego dnia święci się palmy. W Polsce palemki tworzone są z gałązek wierzby, tak zwanych bazi albo kotków, do których dodaje się liście bukszpanu, kolorowe wstążki i tradycyjne kwiaty z bibuły. W Lipnicy, w Małopolsce, palmy wielkanocne sięgają wielu metrów wysokości! Koła Gospodyń Wiejskich rok rocznie organizują warsztaty, na których można nauczyć się tworzenia palemek i różnych wzorów kwiatów z krepiny (krokusy, róże, tulipany, żonkile).

Wielki Czwartek jest pamiątką ustanowienia Eucharystii. Tego dnia Jezus zasiadł z dwunastoma apostołami do Ostatniej Wieczerzy. To również święto kapłanów, którzy zostali namaszczeni do sprawowania Eucharystii i przemieniania chleba i wina w Ciało i Krew Baranka Bożego. Liturgia Wielkiego Czwartku rozpoczyna Triduum Paschalne, które zakończy się rozesłaniem i błogosławieństwem dopiero w uroczystość Zmartwychwstania. Całe zatem Triduum jest szczególną liturgią. Dzwonki zamieniane są na kołatki, usłyszeć można śpiewy i zobaczyć obrzędy, występujące tylko raz do roku, jak umycie stóp wybranym mężczyznom przez kapłana. Jezus Eucharystyczny przenoszony jest w procesji do przygotowanej Ciemnicy, gdzie można czuwać i modlić się. W Piśmie Świętym przeczytamy o Ogrójcu, ogrodzie oliwnym, w którym przed męką i pojmaniem, modlił się Chrystus.

Niektóre zwyczaje warto wprowadzać do naszych domów, by dzieci mogły zrozumieć i uczestniczyć w obchodach jeszcze głębiej. Możemy zatem symbolicznie w domu obmywać sobie nogi: tata dzieciom, mąż żonie, żona mężowi. Warto również przygotować skromną kolację i zasiąść do symbolicznej wieczerzy, spożywając rybę, oliwki, chleb lub podpłomyk, zapalić świece.

Wielki Piątek rozpoczyna się poranną Ciemną Jutrznią. Wieczorem w kościele czytana lub śpiewana jest z ewangelii Męka i Śmierć Jezusa Chrystusa i następuje przeniesienie Hostii do Grobu Pańskiego. Odbywają się Drogi Krzyżowe oraz nabożeństwo Gorzkich Żali. W wielu miejscach trwa adoracja przy Grobie przez całą noc i kolejny dzień, aż do Rezurekcji. To również dzień postu ścisłego. Dawniej na wsiach odbywał się „pogrzeb żuru" lub przybijanie śledzia gwoździem do drzewa na znak kończącego się okresu postnego w kuchni. Katolicy tego dnia zobowiązani są do postu jakościowego (bez mięsa) oraz ilościowego (dwa skromne posiłki i jeden do syta). W tradycji chrześcijańskiej Wielki Piątek jest czasem adoracji krzyża. W czasie liturgii jest on procesyjnie wprowadzany i odsłaniany, następnie wierni mogą oddać mu cześć przez ucałowanie.

Wielka Sobota jest oczekiwaniem na noc, w której Chrystus Zmartwychwstał. Trwają adoracje przy Grobie. W niektórych rejonach Polski organizowana jest "straż" lub "armia", która czuwa przy Grobie Pańskim. Warta trzymana jest przez harcerzy, strażaków lub mężczyzn przebranych w starożytne stroje rzymskie.

Jedną z najpopularniejszych tradycji wielkanocnych jest święconka. Obrzęd święcenia pokarmów z okazji świąt wielkanocnych sięga czasów wczesnośredniowiecznych. Błogosławieństwo pokarmów znane było w rycie mediolańskim, rzymskim i starohiszpańskim. W Polsce było powszechne wszędzie oprócz Kaszub i Śląska, które najpóźniej przejęły zwyczaj, ze względu na autonomię regionu.

Wielkanocny koszyczek – co musi zawierać? Czym dzielimy się w czasie śniadania wielkanocnego? Święconka, najbardziej znany z wielkanocnych zwyczajów

W Wielką Sobotę do koszyczka wkładamy białą serwetkę, a na niej pokarmy, które chcemy poświęcić, by dzielić się nimi w czasie uroczystego śniadania wielkanocnego. W koszyczku powinien się znaleźć:

  • chleb – symbol dzielenia się i Eucharystii, ma przynieść błogosławieństwo, by głód nie zapanował w rodzinie
  • jajka wielkanocne – pisanki, kraszanki – słowiański symbol nowego życia
  • baranek z masła, ciasta lub cukrowy, często z wbitą chorągiewką z napisem Alleluja – symbol śmierci i zmartwychwstania, ofiary, którą złożył Jezus Chrystus
  • sól i pieprz – ma chronić przed zepsuciem i złymi mocami
  • wędliny, kiełbasa
  • babka wielkanocna, najczęściej z ciasta drożdżowego lub piaskowa
  • czekoladowe słodycze, tradycyjne mazurki

Koszyczek z wikliny przyzdabia się bukszpanem, chorągiewkami, baziami lub wstążkami. Pokarmy przykryć można drugą serwetką, którą odsłonimy w trakcie nabożeństwa. Dawniej ksiądz objeżdżał krzyże przydrożne, przy których zbierali się mieszkańcy wsi, lub przywoził go powozem jeden z dworskich panów. Święcenie wielkanocnych potraw może mieć miejsce na dużych stołach w świątyni lub przed kościołem, na świeżym powietrzu. Potrawy wielkanocne w dużej mierze składają się z składników święconki. Tradycje i zwyczaje ludowe różnią się w wielu miejscach, jednak potrawy wielkanocne w różnych regionach Polski są podobne. To głównie mięsa, szynki, galarty, pasztety i pieczenie. Króluje żur, barszcz czerwony i barszcz biały oraz słodkie wypieki: baby drożdżowe, mazurki, baby piaskowe, majonezowe, keksy i serniki.

Niedziela wielkanocna i lany poniedziałek – dwa dni wielkanocnych uroczystości Zmartwychwstania. Rezurekcja i kultywowanie tradycji wielkanocnych

Uroczystość Zmartwychwstania zaczyna się Rezurekcją i procesją, podczas której wierni śpiewają radosne Alleluja. Dawniej rezurekcje i msza święta odprawiana była o świcie w niedzielę wielkanocną. Obecnie najczęściej jest odprawiana w sobotę późnym wieczorem, po zachodzie słońca jako tzw. Wigilia Paschalna. Obejmuje ona Liturgię światła, z paleniem ogniska na zewnątrz kościoła, poświęcenie ognia i wody, Liturgię chrztu, odnowienie przyrzeczeń chrzcielnych, Liturgię mszalną i inne szczególne modlitwy.

Poniedziałek wielkanocny nie jest osobnym świętem, jest przedłużeniem świętowania Zmartwychwstania. To najstarsze i najważniejsze święto i wydarzenie w chrześcijaństwie, dlatego zaakcentowane jest przez dwudniowe świętowanie. W tych dniach obrzędy religijne mieszają się w z tradycjami ludowymi. W niedzielę np. szuka się zajączka, który zostawia symboliczne drobiazgi, najczęściej czekoladowe jajka i słodycze. Śmigus dyngus to z kolei słowiański obyczaj polewania wodą domowników, sąsiadów czy przechodniów. Pogańskie zwyczaje związane z Wielkanocą mówiły, że polewanie wodą zapewni płodność oraz symbolizuje zdrowie i czystość. We wsiach najobficiej polewane były dziewczęta i młode panny. Te najbardziej mokre często były najbardziej dumne, wróżąc sobie powodzenie w zamążpójściu.